انواع ادویه و کاربرد هر کدام؛ راهنمای بیش از ۲۰ ادویه پرکاربرد آشپزی ایرانی

انواع ادویه و کاربرد هر کدام؛ راهنمای بیش از ۲۰ ادویه پرکاربرد آشپزی ایرانی

تحریریه مشایخی شاپ تحریریه مشایخی شاپ آخرین به‌روزرسانی: ۱۹ آبان ۱۴۰۵ خواندن این مطلب ۱۴ دقیقه زمان می‌برد

انواع ادویه را می‌شود در پنج گروه جا داد: ادویه‌های پایه مثل زردچوبه و فلفل سیاه، ادویه‌های گرم و معطر مثل دارچین و هل، ادویه‌های ترش مثل سماق و لیمو عمانی، سبزی‌های خشک مثل آویشن و نعناع، و ادویه‌های ترکیبی مثل ادویه پلویی و کاری. هر کدام جای خودش را در غذا دارد؛ زردچوبه رنگ و پایه می‌دهد، دارچین و هل عطر، سماق ترشی ملایم، و ترکیبی‌ها کار را برای یک غذای مشخص کوتاه می‌کنند.

این راهنما برای کسی است که جلوی قفسه ادویه ایستاده و نمی‌داند پاپریکا با فلفل قرمز چه فرقی دارد، گلپر را کجا بریزد، یا چرا خورشتش با این‌همه ادویه باز هم بی‌عطر درآمده. انواع ادویه را یکی‌یکی مرور می‌کنیم، کنار هر کدام می‌گوییم در کدام غذای ایرانی بیشتر به کار می‌آید و چه مقدار، و آخر کار یک جدول «کدام ادویه برای کدام غذا» هست که می‌شود پرینتش کرد و چسباند داخل در کابینت.

انواع ادویه را چطور دسته‌بندی کنیم؟

دسته‌بندی علمی ادویه‌ها بر اساس بخشی از گیاه است: ریشه (زردچوبه، زنجبیل)، پوست (دارچین)، دانه (زیره، تخم گشنیز)، میوه (فلفل، سماق، هل)، گل (زعفران، گل‌محمدی) و برگ (آویشن، نعناع). اما در آشپزخانه مهم‌تر این است که بدانیم هر ادویه چه کاری در غذا می‌کند. با این نگاه، انواع ادویه‌جات پرکاربرد در خانه‌های ایرانی تقریباً این شکلی تقسیم می‌شوند:

گروه نمونه‌ها کارش در غذا
ادویه‌های پایه زردچوبه، فلفل سیاه، نمک، زعفران رنگ، پایه طعم، از بین بردن بوی گوشت و مرغ
گرم و معطر دارچین، هل، میخک، جوز هندی، زنجبیل عطر، عمق، گرمای ملایم در دهان
ترش و میوه‌ای سماق، لیمو عمانی، گلپر، گل‌محمدی ترشی، تازگی، تعادل در غذاهای چرب
دانه‌ای زیره سبز، زیره سیاه، تخم گشنیز، شنبلیله عطر برشته، کمک به هضم حبوبات در طب سنتی
فلفل‌ها فلفل قرمز، پاپریکا، پول‌بیبر تندی، رنگ قرمز، طعم دودی
سبزی‌های خشک و پودرها آویشن، نعناع خشک، پودر سیر، پودر پیاز عطر علفی، طعم سیر بدون زحمت پوست کندن
ترکیبی ادویه پلویی، ادویه کاری، ادویه مرغ، ادویه خورشتی میان‌بر برای یک غذای مشخص
انواع ادویه آسیاب‌شده در قاشق‌های چوبی؛ زردچوبه، سماق، پاپریکا، دارچین، گلپر و فلفل سیاه
انواع ادویه آسیاب‌شده را از راست به چپ مقایسه کنید: زردچوبه، سماق، پاپریکا، دارچین، گلپر و فلفل سیاه.

انواع ادویه پایه در آشپزخانه ایرانی

اگر فقط چهار ادویه در خانه داشته باشید، بیشتر غذاهای روزمره را می‌شود با همین‌ها پخت. بقیه انواع ادویه در واقع روی این چهار تا سوار می‌شوند.

زردچوبه

ستون آشپزی ایرانی. در پیازداغ، خورش، آبگوشت، مرغ و حتی بعضی کوکوها هست. ریشه‌ای از خانواده زنجبیل است و رنگش از کورکومین می‌آید. نکته‌ای که خیلی‌ها رعایت نمی‌کنند: زردچوبه را آخر سرخ کردن پیاز، یکی دو دقیقه مانده به خاموش کردن اضافه کنید، نه همان اول. اگر زیاد در روغن داغ بماند، تلخ می‌شود و رنگ قهوه‌ای می‌گیرد. برای خورش چهار نفره معمولاً یک قاشق چای‌خوری کافی است. زردچوبه خوب، رنگ زرد مایل به نارنجی و بوی خاکی تند دارد؛ زردچوبه کم‌رنگ و بی‌بو یا کهنه است یا خالص نیست.

فلفل سیاه

دانه رسیده و خشک‌شده یک گیاه بالارونده است. عطر فلفل سیاه آسیاب‌شده خیلی زود می‌پرد، برای همین اگر حوصله‌اش را دارید، دانه‌اش را بخرید و هفته‌ای یک بار مقدار کمی آسیاب کنید. تفاوتش در کباب و سالاد کاملاً پیداست. فلفل سیاه کنار زردچوبه در تقریباً همه غذاهای گوشتی و مرغ هست و بهتر است بخشی از آن را نزدیک آخر پخت بریزید تا عطرش بماند.

زعفران

گران‌ترین ادویه دنیا؛ کلاله‌های قرمز گل زعفران که بیشترش در خراسان کشت می‌شود. اشتباه رایج این است که زعفران را مستقیم داخل غذای داغ بریزند. راه درست: یک‌چهارم قاشق چای‌خوری زعفران را نرم بسایید و با یک تکه یخ یا دو سه قاشق آب جوش کمی خنک‌شده دم کنید و بگذارید ده بیست دقیقه بماند. برای یک دیس پلوی چهار نفره همین مقدار کافی است. درباره تاریخچه و کشت آن، صفحه زعفران در ویکی‌پدیا خلاصه خوبی دارد. سه روش دم کردن و مقدار زعفران برای هر غذا را در طرز دم کردن زعفران قدم‌به‌قدم آورده‌ایم.

دارچین

پوست خشک‌شده درخت دارچین است و دو نوع اصلی دارد: سیلان که لوله‌های نازک چندلایه و طعم لطیف‌تری دارد، و کاسیا که پوسته‌ای ضخیم‌تر و طعم تندتر دارد. بیشتر دارچین بازار ایران از نوع کاسیاست. فرق این دو نوع و مقدار مجاز کومارین را در راهنمای دارچین سیلان و کاسیا توضیح داده‌ایم. غیر از شله‌زرد و شیربرنج، در قیمه، استامبولی، عدس‌پلو و ادویه پلو هم جای ثابت دارد. یک تکه دارچین چوبی که در آب مرغ بجوشد، بوی مرغ را می‌گیرد و عطر خیلی ملایمی می‌دهد. دارچین را هم مثل فلفل، اگر چوبی بخرید و کم‌کم بسایید، ماندگاری عطرش خیلی بیشتر است.

انواع ادویه ترش و معطر

ترشی ملایم و عطر گل، دو امضای قدیمی سفره ایرانی، از این دسته از انواع ادویه می‌آید.

سماق

میوه قرمز یک درختچه است که آن را خشک می‌کنند و می‌کوبند. روی کباب، جوجه و دمی‌گوجه می‌نشیند و در کوفته و بعضی آش‌ها هم هست. سماق مرغوب رنگ زرشکی تیره دارد، نه قرمز جیغ؛ رنگ خیلی روشن و یکدست گاهی نشانه رنگ افزوده است. سماق اگر کمی نمک داشته باشد طبیعی است، چون در فرآوری سنتی نمک می‌زنند، اما نباید شور باشد.

لیمو عمانی

لیمویی است که آن را در آب‌نمک می‌جوشانند و بعد در آفتاب خشک می‌کنند. در قورمه‌سبزی و قیمه بدون آن غذا یک چیزی کم دارد. سوراخش کنید و از نیمه پخت به خورش اضافه کنید. اگر زودتر بیندازید یا هسته‌اش را جدا نکنید، ممکن است خورش تلخ شود.

گلپر

دانه یک گیاه کوهستانی است با بوی تند و مخصوص. گلپر را روی باقالی پخته، لبو و انار دان‌شده می‌پاشند و در ترشی‌ها و بعضی آش‌ها هم هست. طرز آماده کردن و مقدار مناسب این ترکیب را در راهنمای انار با گلپر نوشته‌ایم. کم بریزید؛ نصف قاشق چای‌خوری برای یک کاسه باقالی کافی است. در طب سنتی گلپر را برای سبک‌تر کردن غذاهای نفاخ مثل باقالی و عدس به کار می‌برند.

گل‌محمدی

گلبرگ خشک گل‌محمدی، رکن اصلی ادویه پلوی ایرانی است. کمی از آن را لای دست بسایید و روی ماست و خیار بریزید. عطرش با زعفران خیلی خوب جور می‌شود.

انواع ادویه گرم و دانه‌ای

زیره سبز و زیره سیاه

دو گیاه متفاوت‌اند. زیره سبز عطر گرم و کمی تلخ دارد و در کوفته، فلافل، ادویه کاری و غذاهای حبوباتی می‌آید. زیره سیاه (زیره کرمانی) ریزتر و تیره‌تر است و عطر لطیف‌تری دارد؛ زیره‌پلوی اصیل کرمانی را با همین نوع می‌پزند. هر دو را اگر چند ثانیه در تابه خشک تفت بدهید، عطرشان چند برابر می‌شود.

هل

هل سبز غیر از چای و شیرینی، در ادویه پلو و شیرین‌پلو هم نقش دارد و عطر اصلی‌اش در دانه‌های سیاه داخل غلاف است. برای پلو، دو سه دانه هل را بکوبید و اضافه کنید؛ بیشتر از این، غذا را دارویی می‌کند.

در شیرینی‌پزی، وانیل هم کنار هل یکی از طعم‌دهنده‌های پرکاربرد است. برای شناخت آن سه راهنما داریم: وانیلین چیست، مقدار وانیل در کیک و تاریخچه وانیل.

زنجبیل

پودر زنجبیل در ادویه کاری، بعضی مرغ‌ها و ترشی‌ها به کار می‌رود و طعم تند و گرمی دارد. برای مرغ چهار نفره، یک‌چهارم قاشق چای‌خوری پودر زنجبیل کافی است.

میخک و جوز هندی

دو ادویه پرقدرت که باید با احتیاط مصرف شوند. یک یا دو عدد میخک در پلو یا در آب گوشت عطر زیادی دارد. جوز هندی را رنده‌ای می‌کنند؛ یک ذره در کوفته و سس بشامل کافی است.

تخم گشنیز و شنبلیله

تخم گشنیز عطر مرکباتی دارد و پایه بیشتر ادویه‌های کاری است. شنبلیله خشک (برگ) در قورمه‌سبزی و کوکو سبزی عطر مخصوصی می‌دهد؛ یک قاشق غذاخوری برای قورمه‌سبزی چهار نفره کافی است، بیشترش تلخ می‌کند.

فلفل قرمز، پاپریکا و پول‌بیبر

در میان انواع ادویه، این سه را بیشتر از همه با هم اشتباه می‌گیرند. همه از خانواده فلفل‌اند، اما تندی و کاربردشان فرق دارد:

نام تندی طعم و رنگ بهترین کاربرد
فلفل قرمز (چیلی) تند تا خیلی تند قرمز تیره، تندی تیز خورش‌های جنوبی، فلافل، ماکارونی تند
پاپریکا شیرین تقریباً بی‌تندی قرمز روشن، طعم میوه‌ای مرغ، سیب‌زمینی، سس، رنگ دادن به غذا
پاپریکا دودی ملایم طعم دودی مرغ کبابی، لوبیا، سیب‌زمینی تنوری
پول‌بیبر ملایم تا متوسط پرک‌های درشت، کمی روغنی روی کباب، پیتزا، ماکارونی، املت

اگر خانواده‌تان تندی دوست ندارد، پاپریکا و فلفل قرمز را از هم جدا نگه دارید و برچسب بزنید؛ اشتباه گرفتنشان در یک دیگ ماکارونی، شام همه را خراب می‌کند. پاپریکا زود می‌سوزد، پس آن را در روغن خیلی داغ نریزید.

سبزی‌های خشک و پودرهای معطر

آویشن

در ایران آویشن شیرازی بیشتر رایج است که عطر تندتری دارد. آویشن با مرغ، سیب‌زمینی، ماست و سوپ خوب است و پایه ادویه ایتالیایی هم هست. چون برگ است، بهترین زمان افزودنش ده دقیقه آخر پخت است. فرق آویشن شیرازی، کوهی و باغی و روش نگهداری‌شان را در راهنمای کامل آویشن بخوانید.

نعناع خشک

در آشپزخانه ایرانی، نعناع داغ آش رشته و کشک بادمجان را با آن درست می‌کنند. نعناع را در روغن نیمه‌داغ و فقط چند ثانیه تفت بدهید؛ اگر روغن خیلی داغ باشد، سیاه و تلخ می‌شود.

پودر سیر

برای روزهایی که وقت پوست کندن سیر نیست. پودر سیر در مرغ سوخاری، سس‌ها، ماکارونی و مزه‌دار کردن سیب‌زمینی خیلی کاربرد دارد. یک قاشق چای‌خوری پودر سیر تقریباً هم‌اندازه دو حبه سیر تازه طعم می‌دهد، هرچند عطرش ملایم‌تر و کمی شیرین‌تر است. برای ترکیب پودر سیر با بقیه ادویه‌های سس ماکارونی، راهنمای ادویه ماکارونی را ببینید.

انواع ادویه ترکیبی: پلویی، کاری و مرغ

بخش زیادی از انواع ادویه‌جات بازار در واقع ترکیبی‌اند. برای کسی که وقت اندازه گرفتن سه ادویه جدا را ندارد عالی‌اند؛ فقط باید بدانید داخل هر کدام چیست تا نمک و فلفل اضافه را دوباره نریزید.

  • ادویه پلویی: گل‌محمدی، دارچین، هل و زیره، گاهی با کمی زنجبیل یا جوز. برای عدس‌پلو، لوبیاپلو، استامبولی و قیمه نثار. دستور خانگی و مقدارها را در ادویه پلویی چیست نوشته‌ایم.
  • ادویه کاری: زردچوبه، تخم گشنیز، زیره، شنبلیله، زنجبیل و فلفل. برای مرغ کاری، میگو و بعضی ماکارونی‌ها. توضیح کامل و نسبت‌ها در ادویه کاری چیست.
  • ادویه مرغ: معمولاً پاپریکا، پودر سیر، پودر پیاز، آویشن، فلفل سیاه و زردچوبه. ترکیب سوخاری و کبابی را در ادویه مرغ ببینید.
  • ادویه خورشتی: ترکیبی گرم بر پایه زردچوبه، با فلفل سیاه، دارچین، زیره و تخم گشنیز؛ دارچینش از ادویه پلویی بیشتر است. برای قیمه و بیشتر خورش‌های گوشتی. دستور خانگی و تنظیمش برای هر خورش را در طرز تهیه ادویه خورشتی نوشته‌ایم.

ادویه‌های ترکیبی آماده در دسته ادویه ترکیبی فروشگاه جمع می‌شوند.

انواع ادویه در غذای ایرانی؛ سماق روی کباب، گلپر روی باقالی و زعفران روی پلو کنار قورمه‌سبزی
هر غذا ادویه خودش را دارد: سماق برای کباب، گلپر برای باقالی، زعفران برای پلو.

انواع ادویه برای هر غذا

جدول زیر انواع ادویه برای هر غذای رایج ایرانی را خلاصه می‌کند؛ حاصل تجربه آشپزی خانگی است، نه قانون. مقدارها برای غذای حدود چهار نفره است و بهتر است اول کمتر بریزید و بعد بچشید.

غذا ادویه اصلی ادویه مکمل کی اضافه کنیم
قورمه‌سبزی زردچوبه، لیمو عمانی فلفل سیاه، کمی شنبلیله زردچوبه با پیاز، لیمو از نیمه پخت
قیمه زردچوبه، لیمو عمانی، دارچین ادویه خورشتی، زعفران دارچین و زعفران نیم ساعت آخر
آبگوشت زردچوبه، فلفل سیاه دارچین، لیمو عمانی اول پخت
جوجه‌کباب زعفران، پیاز، آبلیمو فلفل سیاه، پاپریکا در مرینیت، ۴ تا ۱۲ ساعت قبل
کباب کوبیده پیاز، نمک، فلفل سیاه سماق (سر سفره) در گوشت، پیش از سیخ زدن
ماهی سرخ‌کرده زردچوبه، نمک، فلفل پودر سیر، پاپریکا در آرد سوخاری
عدس‌پلو و لوبیاپلو ادویه پلویی، دارچین زعفران لای برنج هنگام دم کردن
کشک بادمجان نعناع خشک، زردچوبه گردو، سیر نعناع داغ در آخر
باقالی و لبو گلپر، نمک — سر سفره
ماکارونی زردچوبه، فلفل سیاه پاپریکا، پودر سیر، کمی کاری در سس گوشت

انواع ادویه و خواص آن‌ها؛ بدون اغراق

درباره خواص انواع ادویه حرف زیاد می‌زنند و بخش زیادی‌اش اغراق است. چند نکته که پژوهش‌ها تا حدی پشتش ایستاده‌اند: کورکومین زردچوبه در مطالعات آزمایشگاهی و بعضی کارآزمایی‌ها اثر ضدالتهابی نشان داده، اما بدن به‌تنهایی آن را خوب جذب نمی‌کند و پیپرین فلفل سیاه جذبش را بیشتر می‌کند. این یعنی ترکیب سنتی زردچوبه و فلفل در غذای ما بی‌دلیل نیست. با این حال مقدار زردچوبه در یک بشقاب خورش با دوز مکمل‌ها خیلی فاصله دارد. مرکز ملی طب مکمل آمریکا (NCCIH) خلاصه واقع‌بینانه‌ای از شواهد زردچوبه دارد.

ادویه آنچه مطالعات نشان می‌دهند احتیاط
زردچوبه اثر ضدالتهابی احتمالی کورکومین؛ شواهد هنوز قطعی نیست مکمل‌های پردوز در کنار داروهای رقیق‌کننده خون یا بیماری کیسه صفرا فقط با نظر پزشک
دارچین نتایج درباره قند خون یکدست نیست دارچین کاسیا کومارین دارد؛ مصرف روزانه و زیاد آن (مثلاً چند قاشق) توصیه نمی‌شود
زنجبیل بعضی مطالعات کاهش حالت تهوع را نشان داده‌اند در بارداری و همراه داروهای ضدانعقاد، مقدار دارویی با مشورت پزشک
زعفران مطالعات کوچکی روی خلق و خو انجام شده مقدار آشپزی بی‌خطر است؛ مقدار زیاد، به‌ویژه در بارداری، توصیه نمی‌شود

خلاصه حرف این است: ادویه را برای طعم بخورید و از مقدار معمول آشپزی معجزه انتظار نداشته باشید. اگر بیماری خاص دارید یا دارو مصرف می‌کنید، پیش از مصرف مکمل‌های گیاهی با پزشک صحبت کنید.

خرید و نگهداری انواع ادویه

انواع ادویه آسیاب‌شده معمولاً تا شش ماه تا یک سال عطر خوبش را نگه می‌دارد و ادویه کامل (دانه، چوب، غلاف) تا دو سال یا بیشتر. ادویه کهنه معمولاً خراب نمی‌شود، بی‌عطر می‌شود؛ آن‌وقت ناخودآگاه دو برابر می‌ریزیم و غذا تلخ می‌شود. چند قاعده ساده:

  • ادویه را در ظرف شیشه‌ای دربسته و دور از گاز و نور مستقیم نگه دارید. کابینت بالای اجاق بدترین جای ممکن است.
  • قاشق خیس داخل ظرف ادویه نکنید؛ رطوبت باعث کلوخه شدن و کپک می‌شود.
  • روی هر شیشه تاریخ خرید را بنویسید. بوی ادویه بهترین آزمون است؛ اگر وقتی کمی از آن را بین انگشت‌ها می‌سایید بوی چندانی نمی‌دهد، وقت عوض کردنش است.
  • ادویه را به اندازه دو تا سه ماه مصرف بخرید، نه برای یک سال.

اگر تازه خانه را راه انداخته‌اید یا دنبال چیدن سبد ادویه عروس هستید، فهرست کامل و مقدار پیشنهادی هر قلم را در ادویه‌جات لازم در خانه آورده‌ایم.

راهنماهای مرتبط:

به‌زودی در فروشگاه مشایخی: ادویه‌های تک و ترکیبی در شیشه‌های برچسب‌دار. تا آن موقع می‌توانید دسته‌ها را ببینید: همه ادویه‌ها، ادویه ترکیبی، زردچوبه، فلفل سیاه، دارچین.

سؤال‌های پرتکرار درباره انواع ادویه

انواع ادویه ایرانی کدام‌اند؟

مهم‌ترین ادویه‌های آشپزی ایرانی زعفران، زردچوبه، فلفل سیاه، دارچین، سماق، لیمو عمانی، گلپر، گل‌محمدی، زیره سیاه، هل، نعناع خشک و شنبلیله‌اند. ادویه پلویی و ادویه خورشتی هم ترکیب‌های ایرانی رایج‌اند.

ادویه‌جات پرکاربرد آشپزخانه کدام‌اند؟

زردچوبه، فلفل سیاه، نمک، زعفران و دارچین در تقریباً هر خانه‌ای مصرف روزانه دارند. بعد از آن‌ها سماق، پاپریکا، پودر سیر، آویشن و یک ادویه ترکیبی مثل پلویی یا کاری بیشترین کاربرد را دارند.

انواع ادویه خارجی کدام‌اند؟

پرکاربردترین انواع ادویه خارجی در آشپزخانه ایرانی ادویه ایتالیایی (آویشن، اوریگانو، ریحان، رزماری)، گرم ماسالای هندی، پاپریکا دودی، زعتر عربی و ادویه‌های مکزیکی بر پایه زیره و فلفل‌اند.

کدام ادویه برای خوشمزه شدن خورش بهتر است؟

برای بیشتر خورش‌های ایرانی، پیازداغ خوب با زردچوبه و فلفل سیاه پایه کار است. دارچین و زعفران در قیمه، لیمو عمانی در قورمه‌سبزی و قیمه، و کمی ادویه خورشتی در خورش‌های گوشتی عطر را کامل می‌کند.

ادویه‌ها را کی به غذا اضافه کنیم؟

زمان اضافه کردن انواع ادویه یکی نیست. ادویه‌های ریشه‌ای و دانه‌ای مثل زردچوبه و زیره در روغن و همراه پیاز بهتر عطر می‌دهند. ادویه‌های لطیف مثل زعفران، آویشن و دارچین آسیاب‌شده را بهتر است نزدیک آخر پخت اضافه کنید تا عطرشان نپرد.

ادویه تاریخ‌گذشته را می‌شود مصرف کرد؟

ادویه خشک که رطوبت ندیده و کپک نزده معمولاً خطرناک نیست، اما عطر و رنگش کم شده است. اگر کلوخه شده، بوی ناخوشایند می‌دهد یا آثار کپک و حشره دارد، دور بریزید.

انواع ادویه را در یخچال نگه داریم؟

برای بیشتر ادویه‌ها لازم نیست و رطوبت یخچال حتی ممکن است باعث کلوخه شدن شود. استثنا فلفل قرمز و پاپریکاست که در هوای گرم، در ظرف کاملاً دربسته داخل یخچال رنگ و عطرشان را بهتر نگه می‌دارند.

اشتراک‌گذاری
تحریریه مشایخی شاپ
تحریریه مشایخی شاپ

تیم تحریریه فروشگاه مشایخی؛ نویسنده راهنماهای آشپزی، ادویه و دستور پخت غذاهای ایرانی و خارجی.

دیدگاه‌ها

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند.