تاریخچه وانیل داستان یک ارکیده کوچک است که از جنگلهای مکزیک به آشپزخانههای سراسر دنیا رسید. در این مسیر یک امپراتوری، چند دریانورد، یک نوجوان دوازدهساله و چند شیمیدان نقش داشتند. امروز وانیل یکی از آشناترین طعمهای شیرینی است، اما این جایگاه چند قرن زمان برد. در این مطلب این مسیر را قدمبهقدم و بر پایه منابع معتبر مرور میکنیم.
این نوشته بخشی از خوشه وانیل در راهنمای انواع ادویه و کاربرد هر کدام است. اگر میخواهید بدانید وانیلین دقیقاً چیست، مطلب وانیلین چیست؛ تفاوت وانیل، وانیلا و وانیلین را هم بخوانید.
آغاز تاریخچه وانیل؛ ارکیدهای از آمریکای مرکزی
وانیل از میوه ارکیدهای بالارونده به دست میآید. گونه اصلی آن Vanilla planifolia نام دارد. طبق مقاله وانیل در ویکیپدیا، این گیاه پیش از اهلی شدن در اطراف خلیج مکزیک و تا شمال آمریکای جنوبی بهطور وحشی میرویید. میوه آن غلافی باریک و بلند است که پس از عملآوری قهوهای تیره میشود. همین غلاف را در فارسی نیام یا چوب وانیل مینامیم.
مردم توتوناک در ساحل شرقی مکزیک، در ایالت امروزی وراکروز، از نخستین کسانی بودند که وانیل را کشت کردند. به نوشته همین منبع، آنها دستکم از حدود سال ۱۱۸۵ میلادی وانیل را در مزرعه پرورش میدادند. توتوناکها از وانیل برای خوشبو کردن معبدها، طعمدهی غذا و نوشیدنی و حتی در طلسمهای خوشیمنی استفاده میکردند.
آزتکها، کاکائو و نام «غلاف سیاه»
آزتکها در سال ۱۴۲۷ به سرزمین توتوناکها حمله کردند. پس از آن، وانیل به خوراک و نوشیدنی آزتکها هم راه یافت. آنها وانیل را با کاکائو در نوشیدنیای به نام xocolatl مخلوط میکردند؛ نوشیدنیای که بعدها الهامبخش شکلات داغ امروزی شد. احتمالاً وانیل تلخی کاکائو را ملایمتر میکرد، چون آن زمان در این منطقه نیشکر کشت نمیشد.
آزتکها میوه وانیل را tlilxochitl مینامیدند. این نام را معمولاً «گل سیاه» ترجمه کردهاند. با این حال، ویکیپدیا معنای «غلاف سیاه» را محتملتر میداند، زیرا میوه پس از برداشت چروک و تیره میشود.
تاریخچه وانیل در اروپا
هرنان کورتس، فاتح اسپانیایی، را عامل ورود وانیل و شکلات به اروپا در دهه ۱۵۲۰ میدانند. در آغاز، وانیل در اروپا بیشتر چاشنی شکلات بود. سپس در اوایل قرن هفدهم، هیو مورگان، داروساز دربار ملکه الیزابت اول، شیرینیهایی ساخت که طعمشان فقط از وانیل بود. تا قرن هجدهم هم فرانسویها از وانیل در بستنی استفاده میکردند.
نام وانیل هم از همین دوره به یادگار مانده است. واژه اسپانیایی vainilla یعنی «نیام کوچک» و ریشه آن واژه لاتین vagina به معنای غلاف است. پس وقتی در فارسی میگوییم «نیام وانیل»، در واقع معنای اصلی نام را تکرار میکنیم.
معمای ارکیدهای که بیرون از مکزیک میوه نمیداد
اروپاییها خیلی زود خواستند وانیل را در مستعمرههای گرمسیری خود بکارند. نخستین ارکیده وانیل در اروپا در سال ۱۸۰۶ در مجموعه گیاهان چارلز گرویل در لندن گل داد. قلمههای همان گیاه به هلند و پاریس رفت و فرانسویها آن را به مستعمرههایشان بردند. گیاه رشد میکرد و گل میداد، اما میوه نمیداد.
دلیل این مشکل در ساختار گل وانیل است. هر گل هم اندام نر دارد و هم اندام ماده، اما لایهای به نام رُستلوم میان آنها فاصله میاندازد. در زیستگاه اصلی، زنبورهای خاصی گرده را جابهجا میکنند. علاوه بر این، هر گل فقط حدود یک روز باز میماند. سال ۱۸۳۷ گیاهشناس بلژیکی شارل مورن روش گردهافشانی دستی را آزمایش کرد. با این حال، روش او برای تولید تجاری بسیار کند و پرهزینه بود.
ادموند آلبیوس و گردهافشانی دستی؛ نقطه عطف تاریخچه وانیل
راهحل نهایی در سال ۱۸۴۱ در جزیره ریونیون در اقیانوس هند پیدا شد. ادموند آلبیوس، پسری دوازدهساله که در بردگی متولد شد، روشی ساده و سریع ابداع کرد. او با یک تکه نازک چوب یا ساقه علف، رستلوم را بالا میبرد. سپس با انگشت شست، گرده چسبناک را روی کلاله میمالید.
روش آلبیوس هنوز هم به کار میرود و تقریباً همه وانیل دنیا با دست گردهافشانی میشود. پس از این کشف، ریونیون مدتی بزرگترین تأمینکننده وانیل جهان شد. سپس فرانسویها ارکیدهها را همراه دستور گردهافشانی به کومور، سیشل و ماداگاسکار بردند. تا سال ۱۸۹۸، ماداگاسکار، ریونیون و کومور حدود ۸۰ درصد وانیل جهان را تولید میکردند.
نام «وانیل بوربون» هم از همین جزیره میآید، چون نام قدیم ریونیون Île Bourbon بود. این نام هیچ ربطی به نوشیدنی الکلی بوربن ندارد. آلبیوس با وجود نقش بزرگش، پاداشی نگرفت و سال ۱۸۸۰ در فقر درگذشت.
تاریخچه وانیل صنعتی؛ از نیام طبیعی تا وانیلین
کشت وانیل پرزحمت بود و نیام آن همیشه گران میماند. به همین دلیل، شیمیدانها به دنبال ماده اصلی عطر وانیل رفتند. طبق مقاله وانیلین در ویکیپدیا، تئودور گوبلی در سال ۱۸۵۸ وانیلین را به شکل نسبتاً خالص از عصاره وانیل جدا کرد. در سال ۱۸۷۴ دو شیمیدان آلمانی، فردیناند تیمان و ویلهلم هارمان، ساختار آن را شناختند. آنها همچنین راهی برای تولید وانیلین از مادهای در پوست درخت کاج یافتند و نخستین تولید صنعتی آن را در آلمان آغاز کردند.
در اواخر قرن نوزدهم، وانیلین تولیدی از اوژنول روغن میخک وارد بازار شد. در دهه ۱۹۳۰ هم تولید از لیگنین رایج شد؛ لیگنین پسماندی از صنعت خمیر کاغذ است. امروز حدود ۸۵ درصد وانیلین جهان از گوایاکول، یک ماده پتروشیمیایی، و حدود ۱۵ درصد از لیگنین تهیه میشود. بعدها اتیل وانیلین هم وارد بازار شد که عطرش حدود سه برابر وانیلین قویتر است.
وانیل در دنیای امروز
امروز ماداگاسکار و اندونزی بزرگترین تولیدکنندگان وانیل طبیعی هستند. وانیل پس از زعفران گرانترین ادویه جهان از نظر وزن است؛ دلیل اصلی آن هم کار دستی زیاد در کشت و گردهافشانی است. اگر زعفران در آشپزخانه دارید، نکتههای نگهداری زعفران را هم ببینید.
قیمت نیام وانیل در چند دهه اخیر بارها نوسان داشته است. برای مثال، توفانهای گرمسیری در ماداگاسکار چند بار قیمت جهانی را بهشدت بالا بردند. در نتیجه، بیشتر محصولات «وانیلی» بازار امروز با وانیلین طعمدار میشوند، نه با نیام طبیعی.
از تاریخچه وانیل تا آشپزخانه شما
این تاریخ طولانی یک نتیجه ساده برای آشپزخانه خانگی دارد. وقتی پودر وانیلی میخرید، در واقع حاصل همان تلاش شیمیدانها برای تولید عطر وانیل را در دست دارید. پس برچسب را بخوانید و بدانید پودر وانیلین بسیار غلیظ است.

برای مصرف خانگی و گاهبهگاه، وانیلا خرس قطبی ۱۵ گرم یک قوطی کوچک با در آبی است. وزن آن طبق فاکتور فروشگاه ۱۵ گرم است و برای چند قالب کیک یا دسر کافی است. اگر مرتب شیرینی میپزید، وانیلین خرس قطبی ۵۰۰ گرم با برچسب Vanillin 100% در قوطی فلزی عرضه میشود. این قوطی برای کارگاه کوچک یا خانوادهای که زیاد شیرینی درست میکند مناسبتر است.

اندازهگیری درست این پودرها اهمیت زیادی دارد. راهنمای کامل آن را در مطلب مقدار وانیل در کیک و شیرینی آوردهایم.
پرسشهای پرتکرار درباره تاریخچه وانیل
خاستگاه وانیل کجاست؟
وانیل از ارکیدهای بومی مکزیک و آمریکای مرکزی میآید. مردم توتوناک در وراکروز از نخستین کشتکنندگان آن بودند.
چه کسی گردهافشانی دستی وانیل را ابداع کرد؟
ادموند آلبیوس، نوجوانی دوازدهساله در جزیره ریونیون، در سال ۱۸۴۱ روش سریع گردهافشانی دستی را ابداع کرد. این روش هنوز هم به کار میرود.
تاریخچه وانیلین صنعتی از چه زمانی شروع شد؟
نخستین تولید صنعتی وانیلین پس از سال ۱۸۷۴ در آلمان آغاز شد. امروز بیشتر وانیلین جهان صنعتی است.
چرا وانیل طبیعی گران است؟
کشت وانیل کار دستی زیادی دارد. هر گل باید در همان یک روز باز بودنش با دست گردهافشانی شود و نیامها چند ماه عملآوری میشوند.
وانیل بوربون یعنی چه؟
وانیل بوربون نام وانیل جزیرههای اقیانوس هند مثل ماداگاسکار و ریونیون است. ریشه این نام Île Bourbon، نام قدیم ریونیون، است.
دیدگاهها