دارکوب را بیشتر با صدای تقتق منقارش روی تنهی درخت میشناسیم، اما یکی از عجیبترین بخشهای بدنش اصلاً پیدا نیست. زبان دارکوب آنقدر بلند است که داخل منقار جا نمیشود و دور جمجمهی پرنده میپیچد. در این مطلب به زبان ساده توضیح میدهیم این زبان دراز چطور کار میکند، به چه دردی میخورد و آیا واقعاً مثل یک کمربند ایمنی از مغز دارکوب محافظت میکند یا نه.
فهرست مطالب
زبان دارکوب چقدر بلند است؟
حدود ۲۴۰ گونه دارکوب در دنیا وجود دارد و اندازهی زبانشان یکسان نیست. طبق توضیح انجمن حفاظت از پرندگان آمریکا دربارهی زبان دارکوبها، طول کل زبان دارکوب، یعنی هم بخشی که بیرون میآید و هم بخشی که داخل سر میماند، میتواند تا یکسوم طول بدن پرنده برسد. اگر زبان ما هم همین نسبت را داشت، حدود ۶۰ سانتیمتر میشد.
در آمریکای شمالی، رکورددار دارکوبی به نام «فلیکر شمالی» است که میتواند زبانش را حدود ۵ سانتیمتر جلوتر از نوک منقارش بیرون بیاورد. همین زبانهای بلند گاهی دردسر هم درست میکنند؛ پژوهشگرانی که دارکوبها را برای مطالعه با تور میگیرند، گاهی باید زبان پرنده را با دقت از لای تور باز کنند.
زبان دارکوب کجای سرش جا میشود؟
راز ماجرا در استخوانی به نام «استخوان لامی» است. ما هم این استخوان را داریم؛ یک استخوان کوچک نعلیشکل زیر فک که ماهیچههای زبان به آن وصلاند. اما استخوان لامی دارکوب با ما زمین تا آسمان فرق دارد.
در دارکوب، این استخوان و ماهیچههای دورش از داخل منقار بالایی و نزدیک سوراخهای بینی شروع میشود، بین چشمها دو شاخه میشود، هر شاخه از روی سر و پشت جمجمه میگذرد و دو شاخه دوباره در پایهی منقار پایینی به هم میرسند. یعنی زبان دارکوب در حالت عادی مثل یک کمربند دور جمجمه میپیچد.
وقتی ماهیچههای دور این استخوان منقبض میشوند، زبان از طول منقار جلو میرود و بیرون میآید. وقتی شل میشوند، زبان دوباره در مسیرش دور سر عقب میکشد. این همان چیزی است که در جستوجوها با عبارت «زبان دارکوب دور مغزش» پیدا میشود؛ البته دقیقتر بگوییم، زبان دور جمجمه میپیچد، نه مستقیم دور خود مغز.

زبان دارکوب به چه کاری میآید؟
دارکوب با منقار اسکنهمانندش در چوب سوراخ میکند، اما غذای اصلیاش، یعنی حشرهها و لاروهایشان، معمولاً ته تونلهای باریک داخل چوب پنهاناند. منقار به آنجا نمیرسد، ولی زبان بلند میرسد. منقار اسکنهمانند دارکوب فقط یکی از انواع منقار پرندگان است که هر کدام با غذای پرنده جور است. شکل نوک زبان هم با توجه به غذای هر گونه فرق میکند:

لگو دارکوب؛ ست ساختنی برای آشنایی با منقار و زبان دارکوب.
مشاهده و سفارش ←- زبان چسبناک و صاف: فلیکر شمالی با زبان بسیار بلند و چسبناکش داخل لانهی مورچهها را میکاود و مورچهها را بیرون میکشد.
- زبان با نوک خاردار: دارکوب کاکلدار بزرگ زبان نسبتاً کوتاهتری دارد که نوکش خارهای ریز دارد و حشره را از لای پوستهی درخت بیرون میکشد.
- زبان برسمانند: دارکوبهای شیرهخوار بیشتر شیرهی درخت میخورند. نوک زبانشان مثل برس است و شیره مثل آبی که در دستمال کاغذی بالا میرود، روی آن بالا میکشد.
آیا زبان دارکوب از مغزش محافظت میکند؟
اینجا به جالبترین بخش ماجرا میرسیم، چون دانشمندان هنوز سر آن بحث دارند.
دیدگاه کمربند ایمنی: در سال ۲۰۱۱، گروهی از پژوهشگران چینی با فیلمبرداری سهبعدی پرسرعت و سیتیاسکن، سر یک دارکوب خالدار بزرگ را بررسی کردند. انجمن حفاظت از پرندگان آمریکا با استناد به همین نوع پژوهشها میگوید وقتی ماهیچههای دور استخوان لامی منقبض میشوند، جمجمه و ستون مهرهها را محکم سر جایشان نگه میدارند؛ شبیه کمربند ایمنی که در ترمز ناگهانی جلوی پرت شدن را میگیرد. در این دیدگاه، لایههای استخوان اسفنجی جلو و پشت جمجمه هم بخشی از ضربه را جذب میکنند.
دیدگاه چکش سفت: در سال ۲۰۲۲، تیمی به سرپرستی پژوهشگران دانشگاه آنتورپ بلژیک، ضربههای سه گونه دارکوب را با فیلم پرسرعت تحلیل کردند. نتیجهی پژوهش منتشرشده در مجلهی Current Biology دربارهی ضربهی دارکوب غافلگیرکننده بود: سر دارکوب ضربه را جذب نمیکند و مثل یک چکش سفت عمل میکند. اگر سر مثل ضربهگیر نرم بود، نیروی ضربه هدر میرفت و دارکوب نمیتوانست به این خوبی در چوب سوراخ کند. به گفتهی پژوهشگران، چیزی که مغز دارکوب را سالم نگه میدارد، بیشتر اندازهی کوچک مغز است. شبیهسازیهای آنها نشان داد فشار وارد بر این مغز کوچک، کمتر از حدی است که در نخستیسانان باعث ضربهی مغزی میشود.
پس جواب صادقانه این است: زبان دارکوب قطعاً برای غذا خوردن ساخته شده، ولی اینکه چقدر در محافظت از مغز نقش دارد، هنوز موضوع پژوهش است. همین بحث، نمونهی خوبی است که به کودک نشان دهیم علم چطور با شواهد تازه پیش میرود.
ابزارهای دیگر بدن دارکوب
دارکوب فقط زبان عجیب ندارد. بدنش پر از جزئیاتی است که برای زندگی روی تنهی درخت مناسباند. طبق مقالهی ویکیپدیا دربارهی دارکوبها، اینها مهمترینشان هستند:
| بخش بدن | ویژگی | به چه کاری میآید؟ |
|---|---|---|
| منقار | محکم و نوک اسکنهمانند | سوراخ کردن چوب و طبل زدن روی درخت |
| زبان | بلند، چسبناک یا خاردار | بیرون کشیدن حشره و لارو از تونلهای چوب |
| استخوان لامی | بلند، حلقهزده دور جمجمه | جا دادن زبان دراز و بیرون فرستادن آن |
| پلک سوم | پردهای که لحظهای پیش از ضربه بسته میشود | محافظت از چشم در برابر تراشههای چوب |
| سوراخهای بینی | باریک و پوشیده با پرهای ویژه | جلوگیری از رفتن خاکاره به بینی |
| پاها | دو انگشت رو به جلو و دو انگشت رو به عقب | چنگ زدن محکم به تنهی درخت |
| دم | پرهای سفت | تکیهگاه سوم هنگام ایستادن روی تنه |
فعالیت پیشنهادی برای کودکان
- مدل زبان دارکوب: یک نوار کاغذی بلند را از پشت یک توپ پلاستیکی کوچک دور آن بپیچید و سرش را از جلو بیرون بیاورید. حالا کودک میبیند چطور یک زبان بلند در یک سر کوچک جا میشود.
- مسابقهی شکار لارو: چند تکهی کوچک کاغذ را ته یک نی یا لولهی باریک بگذارید و از کودک بخواهید فقط با یک چوبپنبهی چسبدار بیرونشان بیاورد. حالا ارزش زبان چسبناک را میفهمد.
- ساختن دارکوب: یک دارکوب آجری با کاکل قرمز بسازید و دربارهی هر بخش بدنش از جدول بالا صحبت کنید. اگر در ساخت گیر کردید، مراحل ساخت دارکوب آجری از روی نقشه را ببینید.
- مقایسه با جغد: دارکوب برای غذا خوردن زبانش را دراز میکند و جغد برای نگاه کردن سرش را میچرخاند. داستان چرخش ۲۷۰ درجهای سر جغد را هم برای کودک تعریف کنید و بپرسید کدام را عجیبتر میداند.
یادتان باشد دارکوب هم مثل همهی پرندگان، از نسل دایناسورهاست؛ اگر کودکتان این را باور نمیکند، توضیح اینکه چرا پرندگان آخرین بازماندگان دایناسورها هستند را با هم بخوانید. برای آشنایی با پرندگان دیگر هم سری به دنیای پرندگان برای کودکان بزنید.

سوالات متداول
زبان دارکوب واقعاً دور مغزش میپیچد؟
زبان دارکوب و استخوان نگهدارندهاش دور جمجمه میپیچند، نه مستقیم دور خود مغز. این مسیر از منقار بالایی شروع میشود، از روی سر و پشت جمجمه میگذرد و به پایهی منقار پایینی میرسد.
زبان دارکوب چقدر بلند است؟
بسته به گونه فرق میکند. طول کل زبان، با بخشی که داخل سر است، میتواند تا یکسوم طول بدن پرنده برسد.
چرا دارکوب ضربهی مغزی نمیشود؟
پژوهشی در سال ۲۰۲۲ نشان داد سر دارکوب مثل چکش سفت عمل میکند و ضربه را جذب نمیکند؛ مغز کوچک دارکوب باعث میشود فشار ضربه کمتر از حد آسیبزا بماند. نقش استخوان لامی و استخوان اسفنجی هنوز موضوع بحث است.
دارکوب با زبانش چه میخورد؟
بیشتر حشرهها و لاروهایی که داخل چوب یا لای پوستهی درخت پنهاناند. بعضی گونهها مورچه میخورند و بعضی شیرهی درخت را با زبان برسمانندشان میلیسند.
چرا دارکوب هنگام ضربه زدن چشمش آسیب نمیبیند؟
لحظهای پیش از برخورد منقار با چوب، یک پردهی ضخیم به نام پلک سوم روی چشم بسته میشود و چشم را از تراشههای چوب محافظت میکند.
دیدگاهها