منقار پرندگان ابزاری همهکاره است؛ هم قاشق است، هم انبر، هم چکش و حتی صافی. هر پرنده منقاری دارد که با غذایش جور است. عقاب با منقار قلابدار گوشت را پاره میکند و فلامینگو با منقار صافی، غذای ریز را از آب جدا میکند. در این مطلب میگوییم جنس منقار چیست، چه کارهایی انجام میدهد و انواع آن چه فرقی با هم دارند. در پایان هم یک آزمایش ساده با ابزار آشپزخانه برای بچهها آوردهایم.
فهرست مطالب
منقار پرندگان از چه ساخته شده؟
منقار پرندگان دو بخش دارد: آروارهی بالا و آروارهی پایین. درون هر دو بخش استخوان است. روی استخوان، لایهای از کراتین قرار دارد؛ همان مادهای که ناخن و موی ما را میسازد. به همین دلیل منقار هم سخت است و هم سبک.
این لایهی کراتینی در تمام عمر پرنده رشد میکند. در عین حال، پرنده هنگام غذا و تمیز کردن پرها لایهی رویی را کمکم میساید. پس شکل منقار تقریباً ثابت میماند. طبق صفحهی نوک در ویکیپدیای فارسی، به منقار پرندگان «نوک» هم میگویند. پس اگر در جدول کلمات به «منقار پرندگان» رسیدید، پاسخ احتمالاً «نوک» است.
منقار پرندگان چه فایدهای برای آنها دارد؟
پرندگان بهجای دست، بال دارند. بنابراین منقار جای دست را هم میگیرد. پرنده با منقار کارهای زیادی انجام میدهد:
- غذا: منقار غذا را میگیرد، میشکند، پاره میکند یا صاف میکند.
- تمیز کردن پرها: پرنده با منقار پرهایش را مرتب و تمیز میکند.
- لانهسازی: شاخه، علف و گل را جابهجا میکند و میبافد.
- جوجهداری: پدر و مادر غذا را با منقار در دهان جوجه میگذارند.
- دفاع: بسیاری از پرندگان با منقار از خود و لانهشان دفاع میکنند.
طوطیها حتی از منقار برای بالا رفتن از شاخهها کمک میگیرند. علاوه بر این، نوک منقار طوطی و بعضی پرندگان دیگر به لمس حساس است. این پرندگان با کمک همین حس، غذا را بهتر پیدا و جابهجا میکنند. برای آشنایی با ویژگیهای دیگر این جانوران، راهنمای پرندگان برای کودکان را بخوانید.
انواع منقار پرندگان
شکل منقار پرندگان نشان میدهد هر پرنده چه میخورد. پیش از خواندن این بخش، میتوانید با کودکتان عکس پرندگان مختلف را در راهنمای پرندگان فدراسیون ملی حیات وحش آمریکا ببینید و شکل منقارها را مقایسه کنید. دانشمندان میگویند شکل منقار هر گونه با گذشت زمان تغییر کرد و با غذایش جور درآمد. بیایید شش نوع مهم را بشناسیم.
منقار قلابدار؛ عقاب و جغد
عقاب، شاهین و جغد منقاری کوتاه، محکم و خمیده به پایین دارند. نوک تیز این منقار مثل قلاب گوشت را پاره میکند. این پرندگان شکار را با چنگالهایشان میگیرند و سپس با منقار تکهتکه میکنند. جغد بیشتر شبها شکار میکند. داستان شکار شبانهی جغد را در مطلبی جداگانه آوردهایم.
منقار اسکنهای؛ دارکوب
دارکوب منقاری صاف، بلند و بسیار محکم دارد که نوکش مثل اسکنه است. این پرنده با ضربههای پشت سر هم چوب را میتراشد و به حشرهها و لاروهای درون تنهی درخت میرسد. همین ضربهها نوک منقار را تیز نگه میدارد. سپس دارکوب با زبان بلندش شکار را بیرون میکشد. دربارهی ضربههای دارکوب و زبان بلندش بیشتر بخوانید.
منقار گردوشکن؛ طوطی
طوطی منقاری کوتاه، کلفت و بسیار خمیده دارد. آروارهی بالایی مثل قلاب روی آروارهی پایینی مینشیند. در نتیجه طوطی میتواند پوستهی سخت دانهها و مغزها را بشکند. زبان قوی طوطی هم کمک میکند دانه را درون منقار بچرخاند و پوستش را جدا کند.
منقار کوتاه دانهخوار؛ گنجشک و مرغ
گنجشک، فنچ و مرغ منقاری کوتاه، مخروطی و محکم دارند. این شکل دانههای کوچک را بهخوبی برمیدارد و میشکند. مرغ با همین منقار روی زمین نوک میزند و دانه و حشره پیدا میکند.
منقار صافی؛ فلامینگو و اردک
فلامینگو منقاری خمیده دارد که لبههایش ردیفهایی از تیغههای ریز دارد. فلامینگو سرش را وارونه در آب فرو میبرد. سپس آب را از لای این تیغهها بیرون میدهد و جانوران و گیاهان ریز را نگه میدارد. منقار پهن اردک هم لبههای مشابهی دارد و مثل صافی کار میکند.

منقار بلند و باریک؛ حواصیل و مرغ مگسخوار
حواصیل منقاری بلند و نیزهمانند دارد. این پرنده در آب کمعمق بیحرکت میایستد و ناگهان ماهی را با منقارش میگیرد. مرغ مگسخوار هم منقاری بلند و باریک مثل نی دارد. او منقار را درون گل فرو میبرد و با زبان بلندش شهد گل را مینوشد.
جدول شکل منقار پرندگان و نوع غذا
| شکل منقار | پرندهی نمونه | غذای اصلی | شبیه کدام ابزار؟ |
|---|---|---|---|
| قلابدار و تیز | عقاب، جغد | گوشت و جانوران کوچک | قلاب و چاقو |
| اسکنهای | دارکوب | حشره و لارو درون چوب | اسکنه |
| گردوشکن | طوطی | دانه، مغز و میوه | گردوشکن |
| کوتاه و مخروطی | گنجشک، مرغ | دانههای کوچک | انبردست کوچک |
| صافی | فلامینگو، اردک | جانوران و گیاهان ریز آبی | صافی |
| بلند و باریک | حواصیل، مرغ مگسخوار | ماهی، شهد گل | انبرک و نی |
آزمایش منقار پرندگان با ابزار آشپزخانه
این آزمایش ساده نشان میدهد چرا منقار پرندگان شکلهای متفاوتی دارد. وسایل لازم: موچین، انبرک، قاشق، صافی کوچک، چند گیرهی لباس، کاسهی آب، چند دانهی برنج، چند گردو و چند تکه کاموا.
- تقسیم ابزارها: هر ابزار نقش یک منقار را دارد. موچین منقار باریک، صافی منقار فلامینگو و گیره منقار گنجشک است.
- میز غذا: برنج را روی بشقاب، کاموا را لای خاک گلدان و دانههای ریز را در کاسهی آب بریزید.
- مسابقه: کودک در یک دقیقه با هر ابزار غذای بیشتری جمع کند.
- نتیجهگیری: بپرسید کدام ابزار برای کدام غذا بهتر بود و چرا.
نتیجه معمولاً جالب است. صافی دانههای ریز را از آب جدا میکند، اما گردو را نمیتواند بشکند. موچین کاموا را از لای خاک بیرون میکشد، اما برای برنج زیاد کند است. پس هیچ منقاری برای همهی غذاها بهترین نیست. اگر کودک دوست دارد پرندهی هر منقار را ببیند، با هم به صفحهی پرندگان نشنال جئوگرافیک کیدز سر بزنید.
بعد از آزمایش، کودک میتواند یک پرنده بسازد و به منقارش دقت کند. دارکوب آجری با کاکل قرمز منقار صاف و محکم را خوب نشان میدهد. طوطی آجری ۲۸ قطعهای هم منقار خمیدهی گردوشکن را دارد. برای ایدههای بیشتر، راهنمای ساخت لگو پرنده را ببینید.

لگو طوطی؛ ست رنگارنگ برای ساخت و یادگیری شکل منقار و پر.
مشاهده و سفارش ←
چرا پرندگان دندان ندارند؟
پرندگان از نسل دایناسورهای تروپود هستند و نیاکانشان دندان داشتند. اما پرندگان امروزی در طول میلیونها سال دندانها را از دست دادند و منقار پیدا کردند. دانشمندان میگویند منقار سبکتر از آروارهی دنداندار است و این موضوع احتمالاً به پرواز کمک کرده است. داستان اجداد دایناسوری پرندگان را در مطلبی جداگانه آوردهایم.
پرندگان بدون دندان چطور غذا را خرد میکنند؟ آنها بخشی ماهیچهای در معده دارند که به آن سنگدان میگویند. بعضی پرندگان سنگریزه هم میبلعند تا غذا در سنگدان بهتر آسیاب شود. جوجهها هم پیش از تولد، برآمدگی کوچکی به نام «دندان تخم» روی منقار دارند. اما این برآمدگی دندان واقعی نیست و کمی پس از تولد میافتد.

لگو دارکوب؛ ست ساختنی برای آشنایی با منقار و زبان دارکوب.
مشاهده و سفارش ←سوالات متداول
جنس منقار پرندگان چیست؟
درون منقار استخوان است و روی آن لایهای از کراتین قرار دارد. کراتین همان مادهی سازندهی ناخن و موی انسان است.
چرا پرندگان دندان ندارند؟
نیاکان پرندگان دندان داشتند، اما پرندگان در طول تکامل آن را از دست دادند و منقار پیدا کردند. احتمالاً منقار سبک به پرواز کمک کرده است.
«منقار پرندگان» در جدول کلمات چیست؟
پاسخ رایج این پرسش «نوک» است که سه حرف دارد.
چرا منقار طوطی خمیده است؟
منقار خمیده و کلفت مثل گردوشکن کار میکند و به طوطی کمک میکند دانهها و مغزهای سخت را بشکند. طوطی از منقارش برای بالا رفتن از شاخه هم استفاده میکند.
منقار پرنده رشد میکند؟
بله. لایهی کراتینی منقار در تمام عمر رشد میکند. همزمان، پرنده با غذا و نوک زدن لایهی رویی را میساید. به همین دلیل اندازهی منقار تقریباً ثابت میماند.
دیدگاهها