اگر تا حالا فیلم جغدی را دیده باشید که سرش را آرام میچرخاند و پشت سرش را نگاه میکند، احتمالاً اولین سؤالی که به ذهنتان رسیده این بوده: گردنش نمیشکند؟ چرخش سر جغد یکی از جذابترین شگفتیهای دنیای پرندگان است و برای بچهها هم یک درس علوم ساده و بهیادماندنی میسازد. در این مطلب توضیح میدهیم جغد سرش را چند درجه میچرخاند، چرا اصلاً به این کار نیاز دارد و بدنش چطور از این حرکت سالم بیرون میآید.
فهرست مطالب
جغد سرش را چند درجه میچرخاند؟
جغدها میتوانند سر و گردنشان را تا حدود ۲۷۰ درجه بچرخانند. یعنی جغد میتواند از روبهرو شروع کند، سرش را از روی شانه رد کند و تقریباً سهچهارم یک دور کامل را بپیماید. به همین دلیل، وقتی جغد از یک طرف سرش را برمیگرداند و از طرف دیگر به نگاه کردن ادامه میدهد، بیننده خیال میکند سرش کامل دور خودش چرخیده است.
یک افسانهی رایج میگوید جغد میتواند سرش را ۳۶۰ درجه بچرخاند. این درست نیست. ۲۷۰ درجه هم آنقدر زیاد است که چشم ما را فریب میدهد، ولی دور کامل نیست.
چرا جغد باید سرش را بچرخاند؟
جواب در چشمهای جغد است. چشمهای جغد نسبت به جمجمهاش خیلی بزرگاند و بهجای اینکه کروی باشند، شکلی شبیه لوله دارند. این چشمهای لولهای در کاسهای استخوانی محکم شدهاند و جغد نمیتواند آنها را به چپ و راست یا بالا و پایین بچرخاند.
ما انسانها برای نگاه کردن به کنار، اول چشممان را میچرخانیم و بعد اگر لازم بود سرمان را. جغد این امکان را ندارد؛ برای هر نگاه، باید کل سرش را بچرخاند. چرخش زیاد گردن، جبران چشمهای بیحرکت است.
این چشمهای بزرگ در عوض امتیازهای مهمی دارند. هر دو چشم جغد رو به جلوست و جغد مثل ما دید دوچشمی دارد که برای تخمین فاصلهی شکار مفید است. دید جغدها در نور کم بسیار خوب است. اینکه جغد چرا شبها بیدار است و در تاریکی چطور شکار میکند را در مطلب شببیداری جغدها توضیح دادهایم. اما جالب است بدانید جغدها دوربیناند و اشیای خیلی نزدیک، در فاصلهی چند سانتیمتری چشمشان، را واضح نمیبینند. آنها برای حس کردن شکاری که گرفتهاند، از پرهای ریز مویمانندی روی منقار و پاها کمک میگیرند.

راز چرخش سر جغد: ۱۴ مهرهی گردن
اولین بخش راز، استخوانبندی است. طبق مقالهی ویکیپدیا دربارهی جغدها، جغد ۱۴ مهرهی گردن دارد، در حالی که انسان فقط ۷ مهره دارد. مهرههای بیشتر یعنی مفصلهای بیشتر و هر مفصل میتواند کمی بچرخد. جمع این چرخشهای کوچک، همان چرخش بزرگ سر است.
برای بچهها میشود این را با یک مثال ساده نشان داد: یک زنجیر با حلقههای زیاد را میشود راحت پیچاند، ولی میلهای که فقط دو تکه دارد، زود گیر میکند.
چرا رگهای گردن جغد پاره نمیشود؟
بخش دوم راز، جالبتر است. در گردن انسان و بیشتر جانوران، رگهایی که خون را به مغز میبرند، ظریفاند و پیچ خوردن ناگهانی گردن میتواند به آنها آسیب بزند. پس جغد چطور با هر بار چرخاندن سر، رگهایش را له نمیکند یا جریان خون مغزش را قطع نمیکند؟
در سال ۲۰۱۳، تیمی از دانشگاه جانز هاپکینز با تصویربرداری و تزریق رنگ در رگهای جغدها، چهار سازگاری مهم برای چرخش بیخطر سر جغد را شرح داد. خلاصهی سادهی این یافتهها این است:
- سوراخهای گشاد در مهرهها: رگی که از داخل مهرههای گردن رد میشود، در جغد از سوراخی عبور میکند که حدود ده برابر قطر خود رگ است. در انسان این سوراخ تقریباً هماندازهی رگ است. این فضای اضافه، مثل یک بالشتک عمل میکند و رگ میتواند هنگام چرخش جابهجا شود.
- رگ با طول اضافه: این رگ در جغد از مهرههای بالاتری وارد ستون مهرهها میشود و کمی «شل» است؛ مثل سیمی که کمی طول اضافه دارد و با کشیدن پاره نمیشود.
- راههای جایگزین برای خون: رگهای اصلی گردن در جغد به هم راه دارند و این اتصال در جغد از همهی پرندگان بزرگتر است. اگر چرخش سر یک مسیر را تنگ کند، خون از مسیر دیگر به مغز میرسد.
- مخزنهای کوچک خون: پژوهشگران دیدند رگها در قاعدهی سر میتوانند گشاد شوند و کمی خون ذخیره کنند تا مغز و چشمها هنگام چرخش سر بیخون نمانند.
جغد و انسان در یک جدول
| ویژگی | جغد | انسان |
|---|---|---|
| تعداد مهرههای گردن | ۱۴ | ۷ |
| بیشترین چرخش سر | حدود ۲۷۰ درجه | بسیار کمتر |
| حرکت چشم در کاسه | تقریباً بیحرکت | به همه طرف میچرخد |
| شکل چشم | لولهای | کروی |
| دید نزدیک | ضعیف؛ دوربین است | خوب |
| سوراخ عبور رگ در مهره | حدود ۱۰ برابر قطر رگ | تقریباً هماندازهی رگ |
یک دانستنی دیگر: گوشهای جغد کجاست؟
خیلی از بچهها فکر میکنند دو دسته پری که بالای سر بعضی جغدها سیخ ایستاده، گوشهای آنهاست. این پرها در واقع «دستهپرهای گوشمانند»اند و برای شنیدن نیستند؛ دانشمندان احتمال میدهند در علامت دادن به جغدهای دیگر نقش داشته باشند. گوشهای واقعی جغد سوراخهایی در دو طرف سر هستند که زیر پرها پنهان شدهاند. صفحهی گرد صورت جغد هم صدا را مثل یک بشقاب به سمت این گوشها هدایت میکند و در بسیاری از گونهها، گوشها کمی نامتقارن قرار گرفتهاند تا جغد جای صدا را دقیقتر پیدا کند.
جغد کارتونی کیت BT هم دو «گوش» بلند مشکی روی سرش دارد. وقتی کودک آن را میسازد، فرصت خوبی است که بپرسید: «به نظرت اینها واقعاً گوشاند؟» دارکوب هم رازی شبیه این در سرش پنهان کرده است؛ داستان زبان درازی که دور جمجمهی دارکوب میپیچد را جداگانه نوشتهایم.
فعالیت پیشنهادی برای کودکان
برای اینکه چرخش سر جغد برای کودک ملموس شود، این بازی کوتاه را امتحان کنید:
- آزمایش چشم: از کودک بخواهید سرش را ثابت نگه دارد و فقط با چشم به یک اسباببازی کنار اتاق نگاه کند. بعد دستش را مثل دوربین دوچشمی جلوی چشمهایش بگیرد و دوباره امتحان کند. حالا مجبور است سرش را بچرخاند؛ درست مثل جغد.
- بازی زنجیر: با چند گیرهی کاغذ یک زنجیر کوتاه و یک زنجیر بلند بسازید و ببینید کدام راحتتر میپیچد.
- ساختن جغد: یک جغد آجری BT با چشمهای درشت بسازید و سرش را روی بدن بچرخانید تا ۲۷۰ درجه را تمرین کنید. این کیت روی جعبه ردهی ۶ سال به بالا دارد؛ برای بچههای کوچکتر، انتخاب کیت ساختنی بر اساس سن کودک را بخوانید.
- مقایسه با پرندههای دیگر: اگر دارکوب، طوطی یا مرغ آجری هم دارید، از کودک بپرسید کدام پرنده چشمهایش رو به جلوست و کدام در دو طرف سر. ویژگیهای مشترک همهی پرندگان را هم در راهنمای پرندگان برای کودکان آوردهایم.
اگر کودکتان به ساختن پرندهها علاقه پیدا کرد، ترتیب ساخت جغد و سه پرندهی دیگر مجموعه را قدمبهقدم توضیح دادهایم.

لگو جغد؛ ست ساختنی برای آشنایی با پرندگان و بازی نقش.
مشاهده و سفارش ←
سوالات متداول
جغد سرش را ۳۶۰ درجه میچرخاند؟
نه. جغد میتواند سرش را تا حدود ۲۷۰ درجه بچرخاند. این مقدار آنقدر زیاد است که بیننده خیال میکند سر جغد کامل دور خودش چرخیده، ولی یک دور کامل نیست.
چرا جغد چشمهایش را نمیچرخاند؟
چشمهای جغد بزرگ و لولهایشکلاند و در کاسهی استخوانی محکم شدهاند؛ برای همین جغد نمیتواند آنها را حرکت دهد و برای نگاه کردن به اطراف، کل سرش را میچرخاند.
جغد چند مهرهی گردن دارد؟
جغد ۱۴ مهرهی گردن دارد؛ دو برابر انسان که ۷ مهره دارد.
چرا رگهای گردن جغد هنگام چرخش آسیب نمیبیند؟
سوراخ عبور رگ در مهرههای جغد حدود ده برابر قطر رگ است، رگها طول اضافه دارند و رگهای اصلی گردن به هم راه دارند تا خون از مسیر دیگری به مغز برسد.
آن دو دسته پر بالای سر جغد، گوش است؟
نه. آنها دستهپرهای گوشمانندند. گوشهای واقعی جغد سوراخهایی در دو طرف سر هستند که زیر پرها پنهان شدهاند.
دیدگاهها