دایناسورهای گوشتخوار شکارچیهای دوران دایناسورها بودند؛ از تیرکس غولپیکر تا کامپسوگناتوس که اندازهی یک مرغ بود. بچهها معمولاً اول همین دایناسورها را میشناسند، چون دندانهای تیز و چنگالهای بزرگشان هیجانانگیز است. در این مطلب به زبان ساده میگوییم دایناسورهای گوشتخوار چه کسانی بودند، دانشمندان از کجا میفهمند یک دایناسور گوشت میخورد و معروفترین آنها چه اندازهای داشتند. در پایان هم جدول مقایسه، فرق گوشتخوارها با گیاهخوارها و چند ایدهی بازی آوردهایم.
فهرست مطالب
دایناسورهای گوشتخوار چه کسانی بودند؟
تقریباً همهی دایناسورهای گوشتخوار به یک گروه بزرگ تعلق داشتند که دانشمندان به آن «تروپودها» میگویند. تروپود یعنی «پای جانور». این دایناسورها روی دو پای عقب راه میرفتند و دستهایشان آزاد بود. بیشترشان دمی بلند داشتند که مثل وزنهی تعادل کار میکرد. به این ترتیب سر و بدن سنگین جلو، با دم پشت سر متعادل میماند.
البته همهی تروپودها گوشت نمیخوردند. برای مثال، طبق فهرست دایناسورهای موزهی تاریخ طبیعی لندن، گالیمیموس و اویراپتور همهچیزخوار بودند. با این حال بیشتر تروپودها شکارچی یا لاشهخوار بودند. اگر میخواهید بدانید تروپودها در کنار گروههای دیگر کجا قرار میگیرند، معرفی انواع دایناسور به زبان ساده را بخوانید. برای آشنایی بیشتر با این گروه، صفحهی تروپودها در ویکیپدیای فارسی هم منبع خوبی است.
نکتهی جالب این است که داستان تروپودها تمام نشده است. دانشمندان میگویند نیاکان پرندگان، تروپودهای کوچک و پردار بودند. پس گنجشکی که پشت پنجره میبینید، خویشاوند دور تیرکس است. داستان کامل این خویشاوندی را در مطلب پرندگان، آخرین بازماندگان تروپودها آوردهایم.
از کجا میفهمیم یک دایناسور گوشتخوار بود؟
آن روزها هیچ انسانی روی زمین نبود تا غذا خوردن دایناسورها را تماشا کند. بنابراین دیرینهشناسان مثل کارآگاه از سرنخها استفاده میکنند. چند سرنخ مهم اینهاست:
- دندان: دندان دایناسورهای گوشتخوار معمولاً تیز، خمیده و لبهدار بود؛ شبیه چاقوی ارهای. در مقابل، گیاهخوارها دندانهای برگیشکل یا آسیابی داشتند.
- چنگال: شکارچیها با چنگالهای خمیده و تیز، شکار را محکم نگه میداشتند.
- جای دندان روی استخوان: روی فسیل تریسراتوپس و ادمونتوسور جای دندان تیرکس وجود دارد.
- مدفوع فسیلشده: در فسیل مدفوع تیرکس تکههای استخوان هست. یعنی تیرکس استخوان را هم خرد میکرد و میبلعید.
- محتویات شکم: گاهی آخرین غذای جانور همراه اسکلتش به فسیل تبدیل میشود.
یکی از معروفترین فسیلها یک ولوسیراپتور و یک پروتوسراتوپس را در حال درگیری نشان میدهد. چنین فسیلهایی کمیاباند. به همین دلیل دانشمندان معمولاً چند سرنخ را کنار هم میگذارند و بعد دربارهی غذای یک دایناسور نظر میدهند.
اسامی دایناسورهای گوشتخوار معروف
حالا با معروفترین دایناسورهای گوشتخوار آشنا شویم. اندازهها و تاریخهای این بخش از فهرست تروپودهای بزرگ موزهی تاریخ طبیعی لندن و صفحههای هر دایناسور در همان موزه است. یادتان باشد طول دایناسور از نوک پوزه تا نوک دم حساب میشود.
تیرکس
تیرکس یا تیرانوسوروس رکس یعنی «پادشاه مارمولکهای ستمگر». این دایناسور حدود ۱۲ متر طول و حدود ۷ تن وزن داشت و ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش در آمریکای شمالی زندگی میکرد. طبق صفحهی تیرانوسور در موزهی تاریخ طبیعی لندن، تیرکس حدود ۶۰ دندان داشت که بعضیشان تا ۲۰ سانتیمتر طول داشتند. گاز او قویترین گاز در میان جانوران خشکی شناختهشده است؛ سه تا پنج برابر قویتر از گاز شیر.
بخش بزرگی از مغز تیرکس به بویایی اختصاص داشت. پس میتوانست بوی غذا را از فاصلهی دور حس کند. تیرکس هم شکار زنده میگرفت و هم سراغ لاشهها میرفت. اگر بچهها میپرسند تیرکس واقعاً فقط گوشت میخورد یا نه، پاسخ کامل را در مطلب تیرکس گوشتخوار بود یا گیاهخوار؟ بخوانید.
اسپینوسور
اسپینوسور با حدود ۱۴ متر طول، درازترین دایناسور گوشتخوار شناختهشده است. وزن آن حدود ۷.۴ تن برآورد میشود و ۹۹ تا ۹۴ میلیون سال پیش در شمال آفریقا، یعنی مصر و مراکش امروزی، زندگی میکرد. روی پشتش بادبانی حدود یک و نیم متری داشت. با پوزهی باریکش ماهی میگرفت و احتمالاً بیشتر وقتش را در آب یا کنار آب سپری میکرد.
داستان کشف اسپینوسور هم شنیدنی است. نخستین استخوانهای آن در سال ۱۹۱۲ پیدا شد، اما در جنگ جهانی دوم از بین رفت. به همین دلیل دانشمندان تا سالها فقط تکههای کمی از این دایناسور داشتند. اسپینوسور پاهای عقب کوتاهی داشت. در نتیجه با اینکه از تیرکس درازتر بود، تیرکس در ناحیهی لگن بلندتر میایستاد. اگر کنجکاوید این دو غول را دقیقتر کنار هم ببینید، مقایسهی اسپینوسور و تیرکس را بخوانید.
آلوسور
آلوسور یعنی «مارمولک متفاوت». این شکارچی حدود ۹.۷ متر طول و حدود ۲.۷ تن وزن داشت. آلوسور در اواخر دورهی ژوراسیک، ۱۵۲ تا ۱۴۵ میلیون سال پیش، در آمریکای شمالی زندگی میکرد. یعنی میلیونها سال پیش از تیرکس. دستهایش سه انگشت داشت و بالای چشمهایش دو برآمدگی شاخمانند داشت. دندانهایش خنجری و ارهای بود و احتمالاً استگوسور و دیپلودوکوس را شکار میکرد.
دیرینهشناسان چند اسکلت آلوسور را کنار هم یافتهاند. به همین علت بعضی دانشمندان فکر میکنند شاید گروهی شکار میکرد. اما این موضوع هنوز قطعی نیست. زندگی این شکارچی و اسکلت مشهورش، بیگ ال، را در مطلب دایناسور آلوسور کاملتر نوشتهایم.

ولوسیراپتور
ولوسیراپتور یعنی «غارتگر سریع». برخلاف فیلمها، این دایناسور فقط حدود ۱.۸ متر طول و حدود ۷ کیلوگرم وزن داشت؛ تقریباً اندازهی یک بوقلمون. ولوسیراپتور ۷۴ تا ۷۰ میلیون سال پیش در مغولستان زندگی میکرد و بدنش پر داشت. سازندگان فیلم «پارک ژوراسیک» این دایناسور را دو برابر اندازهی واقعی و شبیه خویشاوند بزرگترش، داینونیکوس، نشان دادند.
باریونیکس
باریونیکس یعنی «چنگال سنگین». این دایناسور حدود ۱۰ متر طول و حدود ۲ تن وزن داشت و حدود ۱۲۵ میلیون سال پیش در انگلستان و اسپانیا زندگی میکرد. دهانش شبیه دهان تمساح بود و چنگالی حدود ۳۱ سانتیمتری داشت که احتمالاً روی شستش قرار داشت. باریونیکس احتمالاً کنار رودخانهها با همین چنگال ماهی میگرفت. علاوه بر این، لاشهخواری هم میکرد.
کامپسوگناتوس
کامپسوگناتوس یعنی «آروارهی زیبا». این دایناسور فقط حدود ۷۰ سانتیمتر طول و حدود ۳ کیلوگرم وزن داشت. کامپسوگناتوس ۱۴۵ تا ۱۴۰ میلیون سال پیش در آلمان و فرانسه امروزی زندگی میکرد و جانوران کوچک را شکار میکرد. دانشمندان در شکم یکی از فسیلهایش استخوانهای یک مارمولک کوچک یافتند. برای دیدن دایناسورهای کوچک دیگر، مطلب کوچکترین شکارچیهای دوران دایناسورها را ببینید.
جدول مقایسهی دایناسورهای گوشتخوار
| نام | طول تقریبی | وزن تقریبی | دوره و زمان | محل کشف |
|---|---|---|---|---|
| اسپینوسور | ۱۴ متر | ۷.۴ تن | کرتاسه؛ ۹۹ تا ۹۴ میلیون سال پیش | مصر، مراکش |
| گیگانوتوسور | ۱۳ متر | ۱۳.۸ تن | کرتاسه؛ ۱۰۰ تا ۹۵ میلیون سال پیش | آرژانتین |
| تیرکس | ۱۲ متر | ۷ تن | کرتاسه؛ ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش | آمریکا، کانادا |
| باریونیکس | ۱۰ متر | ۲ تن | کرتاسه؛ ۱۲۵ میلیون سال پیش | انگلستان، اسپانیا |
| آلوسور | ۹.۷ متر | ۲.۷ تن | ژوراسیک؛ ۱۵۲ تا ۱۴۵ میلیون سال پیش | آمریکا |
| داینونیکوس | ۳.۴ متر | ۱۰۰ کیلوگرم | کرتاسه؛ ۱۱۵ تا ۱۰۸ میلیون سال پیش | آمریکا |
| ولوسیراپتور | ۱.۸ متر | ۷ کیلوگرم | کرتاسه؛ ۷۴ تا ۷۰ میلیون سال پیش | مغولستان |
| کامپسوگناتوس | ۷۰ سانتیمتر | ۳ کیلوگرم | ژوراسیک؛ ۱۴۵ تا ۱۴۰ میلیون سال پیش | آلمان، فرانسه |
دایناسورهای گوشتخوار بزرگ و کوچک
دایناسورهای گوشتخوار بزرگ معمولاً سرهای بزرگ، آروارههای قوی و دستهای نسبتاً کوتاه داشتند. تیرکس، گیگانوتوسور و اسپینوسور در این گروهاند. این غولها احتمالاً بالای زنجیرهی غذایی بودند. برای مثال، موزهی تاریخ طبیعی لندن دربارهی گیگانوتوسور میگوید احتمالاً شکارچی برتر محیط خودش بود. با این حال دانشمندان هنوز مطمئن نیستند دقیقاً چه چیزی شکار میکرد.


لگو تیرکس؛ مدل گوشتخوار معروف برای ساخت و بازی نقش دایناسوری.
مشاهده و سفارش ←در مقابل، دایناسورهای گوشتخوار کوچک سبک و چابک بودند. ولوسیراپتور، داینونیکوس و کامپسوگناتوس از این دستهاند. داینونیکوس روی انگشت دوم هر پا یک چنگال داسیشکل بزرگ داشت. او هنگام راه رفتن این چنگال را بالا نگه میداشت تا تیز بماند. بسیاری از این شکارچیهای کوچک پر داشتند و مغزشان نسبت به بدنشان بزرگتر بود. اگر میخواهید بدانید کدام دایناسور مغز بزرگتری داشت، مطلب باهوشترین دایناسور و راز مغزش را بخوانید.
دستهای کوچک تیرکس هم معمای جالبی است. طبق موزهی تاریخ طبیعی لندن، این دستها به ماهیچههای قوی وصل بودند. بعضی دانشمندان فکر میکنند تیرکس با کمک آنها پس از زمین خوردن بلند میشد. گروهی دیگر میگویند تیرکسهای جوان با دستهایشان غذا را میگرفتند. احتمالاً دستها چند کاربرد داشتند، اما اثبات آن پس از میلیونها سال سخت است.
بزرگترین دایناسور گوشتخوار را نمیتوان با قطعیت نام برد، چون از اسپینوسور و گیگانوتوسور اسکلت کامل در دست نیست. پس عددها را «تخمینی» بخوانید.
دایناسورهای گوشتخوار و گیاهخوار چه فرقی داشتند؟
دایناسورهای گوشتخوار و گیاهخوار چند فرق آشکار داشتند. اول، دندانها: گوشتخوارها دندانهای تیز و ارهای داشتند. در حالی که گیاهخوارها نوک شاخی و دندانهایی برای بریدن و آسیاب کردن گیاه داشتند. دوم، راه رفتن: گوشتخوارها دوپا بودند، اما بسیاری از گیاهخوارهای بزرگ روی چهار پا راه میرفتند. سوم، دفاع: گیاهخوارها شاخ، زره، خار یا دم گرزمانند داشتند تا از خود محافظت کنند.
| ویژگی | گوشتخوارها | گیاهخوارها |
|---|---|---|
| دندان | تیز، خمیده و ارهای | برگیشکل، آسیابی یا نوک شاخی |
| راه رفتن | روی دو پا | بیشتر روی چهار پا |
| ابزار | چنگال و آروارهی قوی | شاخ، زره، خار و دم |
| مثال | تیرکس، آلوسور | تریسراتوپس، استگوسور |
این دو گروه کنار هم زندگی میکردند. برای نمونه، تیرکس و تریسراتوپس همزمان در آمریکای شمالی بودند. همچنین آلوسور و استگوسور در اواخر ژوراسیک در یک منطقه زندگی میکردند. استگوسور با دم خاردارش از خود دفاع میکرد.
بازی و ساختنی برای آشنایی با دایناسورهای گوشتخوار
بچهها با بازی بهتر یاد میگیرند. چند ایدهی ساده برای خانه یا کلاس:
- کارآگاه دندان: عکس دندان تیرکس و دندان یک گیاهخوار را نشان دهید و بپرسید کدام برای گوشت مناسب است.
- متر دایناسور: در حیاط با متر، ۱۲ متر تیرکس و ۷۰ سانتیمتر کامپسوگناتوس را علامت بزنید.
- کارتهای شکارچی: برای هر دایناسور جدول بالا یک کارت بسازید و آنها را از کوچک به بزرگ مرتب کنید.
- ساختن شکارچی: با قطعههای ساختنی یک تیرکس بسازید و دربارهی دستهای کوچک و سر بزرگش حرف بزنید.
برای ایدهی چهارم، کیت ساختنی تیرکس ۳۸ قطعهای گزینهی مناسبی برای بچههای شش سال به بالاست. هنگام ساختن، از کودک بخواهید دم را طوری بچیند که تیرکس تعادل داشته باشد.

سوالات متداول
بزرگترین دایناسور گوشتخوار کدام بود؟
اسپینوسور با حدود ۱۴ متر طول، درازترین دایناسور گوشتخوار شناختهشده است. گیگانوتوسور و تیرکس هم در همین حد بودند. چون اسکلت کامل همهی آنها در دست نیست، این عددها تخمینیاند.
آیا همهی دایناسورهای دوپا گوشتخوار بودند؟
نه. بیشتر دایناسورهای دوپا تروپود و گوشتخوار بودند، اما بعضی تروپودها مثل گالیمیموس و اویراپتور همهچیزخوار بودند. بعضی گیاهخوارها هم میتوانستند روی دو پا راه بروند.
دایناسورهای گوشتخوار چند دندان داشتند؟
تعداد دندانها در هر گونه فرق داشت. برای مثال، تیرکس حدود ۶۰ دندان داشت. دندانهای گوشتخوارها میافتاد و دندان تازه جای آن را میگرفت.
اسم یک دایناسور گوشتخوار کوچک چیست؟
کامپسوگناتوس با حدود ۷۰ سانتیمتر طول و ولوسیراپتور با حدود ۱.۸ متر طول، دو دایناسور گوشتخوار کوچک معروف هستند.
دایناسورهای گوشتخوار و گیاهخوار با هم زندگی میکردند؟
بله. برای نمونه، تیرکس و تریسراتوپس همزمان در آمریکای شمالی زندگی میکردند. بعضی فسیلهای تریسراتوپس هم جای دندان تیرکس دارند.
دیدگاهها