کوچکترین دایناسور جهان چه اندازهای داشت؟ وقتی اسم دایناسور میآید، بیشتر ما غولهایی مثل تیرکس یا دیپلودوکوس را تصور میکنیم. اما بسیاری از دایناسورها اندازهی یک مرغ یا حتی یک کلاغ بودند. در این مطلب کوچکترین دایناسورهای فسیلی را معرفی میکنیم، داستان یک «کوچکترین دایناسور» اشتباهی را میگوییم و توضیح میدهیم چرا رکورددار کوچکترین دایناسور زنده، امروز در جنگلهای کوبا پرواز میکند.
فهرست مطالب
کوچکترین دایناسور جهان کدام است؟
پاسخ این سؤال به یک نکته بستگی دارد: آیا پرندگان را هم دایناسور حساب میکنیم؟ دانشمندان پرندگان را بازماندهی دایناسورهای گوشتخوار کوچک میدانند. با این نگاه، کوچکترین دایناسور جهان مرغ مگسخوار زنبوری است که امروز زنده است.
اگر فقط دایناسورهای فسیلی و غیرپرنده را در نظر بگیریم، چند نامزد اصلی داریم. بیشتر آنها گوشتخوارانی کوچک و پردار بودند که طولشان کمتر از یک متر بود؛ آن هم با احتساب دم بلندشان. یافتن رکورددار قطعی سخت است، چون فسیل جانوران کوچک کمتر سالم میماند و گاهی فسیل یک جوجه را با یک گونهی کوچک اشتباه میگیرند.
کوچکترین دایناسورهای فسیلی
اندازههای این بخش از فهرست دایناسورهای موزهی تاریخ طبیعی لندن است. یادتان باشد که طول این دایناسورها از نوک پوزه تا نوک دم اندازهگیری میشود. دم بلند بخش بزرگی از این طول است؛ پس بدن واقعی آنها از چیزی که عدد نشان میدهد، کوچکتر و ظریفتر بود. بسیاری از آنها از یک گربهی خانگی سبکتر بودند.
کامپسوگناتوس
کامپسوگناتوس سالها در کتابها «کوچکترین دایناسور» معرفی میشد. طول آن حدود ۷۰ سانتیمتر و وزنش حدود ۳ کیلوگرم بود؛ تقریباً اندازهی یک مرغ. این دایناسور گوشتخوار و دوپا حدود ۱۴۵ تا ۱۴۰ میلیون سال پیش در اروپا زندگی میکرد و فسیلهایش در آلمان و فرانسه پیدا شده است. یکی از فسیلهای کامپسوگناتوس، استخوانهای یک مارمولک کوچک را در شکمش دارد؛ آخرین غذای این شکارچی کوچک. کامپسوگناتوس یکی از دایناسورهای گوشتخوار کوچک بود؛ بقیهی شکارچیها، از کوچک تا غولپیکر، را در یک فهرست کنار هم آوردهایم.
میکرورپتور
میکرورپتور دایناسوری کوچک و پردار با چهار بال بود: پرهای بلندی هم روی دستها داشت و هم روی پاها. طول آن حدود ۸۰ سانتیمتر و وزنش حدود یک کیلوگرم بود. میکرورپتور حدود ۱۲۰ میلیون سال پیش در چین زندگی میکرد. دانشمندان فکر میکنند این دایناسور با بالهای چهارگانهاش از درختی به درخت دیگر سُر میخورد. غذای آن جانوران کوچک، از جمله ماهی و مارمولک بود.

آنکیورنیس
آنکیورنیس حدود ۶۰ سانتیمتر طول داشت و یکی از کوچکترین دایناسورهای شناختهشده است. این دایناسور پردار ۱۶۵ تا ۱۵۳ میلیون سال پیش در چین زندگی میکرد. فسیلهای آن آنقدر سالم ماندهاند که دانشمندان توانستهاند رنگ پرهایش را بازسازی کنند: بدنی خاکستری و سیاه با تاجی قرمز روی سر.
داستان اوکولودنتاویس؛ کوچکترین دایناسور اشتباهی
در مارس ۲۰۲۰ گروهی از پژوهشگران در مجلهی نیچر جمجمهای کوچک در کهربا را معرفی کردند و آن را کوچکترین دایناسور شناختهشده نامیدند. این جانور «اوکولودنتاویس» نام گرفت و جمجمهاش فقط حدود یک و نیم سانتیمتر بود.
اما داستان به همینجا ختم نشد. فسیل دیگری با ویژگیهای مشابه پیدا شد و نشان داد این جانور احتمالاً یک مارمولک بوده است. طبق گزارش خبری مجلهی نیچر دربارهی پس گرفتن مقاله، مقاله در ژوئیهی ۲۰۲۰ پس گرفته شد. این ماجرا نمونهی خوبی برای بچههاست: در علم، دانشمندان با شواهد تازه نظرشان را عوض میکنند و این یک ضعف نیست.
شنیدن خبر «کوچکترین دایناسور» در اخبار هیجانانگیز است، اما همیشه ارزش دارد بپرسیم: «آیا دانشمندان دیگر هم این را تأیید کردهاند؟»
مرغ مگسخوار زنبوری؛ کوچکترین دایناسور زنده
مرغ مگسخوار زنبوری در کوبا و جزیرهی کوچکتری در نزدیکی آن به نام «جزیرهی جوانان» زندگی میکند. طبق رکورد گینس برای کوچکترین پرنده، طول پرندهی نر حدود ۵۷ میلیمتر و وزنش حدود ۱.۶ گرم است. نیمی از این طول هم مربوط به نوک و دم است. مادهها کمی بزرگتر از نرها هستند.
این پرندهی کوچک، همخانوادهی دایناسورهای پردار کوچکی مثل میکرورپتور است. یعنی شاخهای از دایناسورها که از دل کرتاسه گذشتند، امروز در قالب پرندگان زندهاند. اگر میخواهید این ارتباط را بیشتر بشناسید، مطلب آیا مرغ از نسل دایناسورهاست؟ را بخوانید.
جدول مقایسهی کوچکترین دایناسورها
| نام | طول تقریبی | وزن تقریبی | زمان و مکان |
|---|---|---|---|
| مرغ مگسخوار زنبوری | حدود ۵.۷ سانتیمتر | حدود ۱.۶ گرم | امروز؛ کوبا |
| آنکیورنیس | حدود ۶۰ سانتیمتر | نامشخص | ۱۶۵ تا ۱۵۳ میلیون سال پیش؛ چین |
| کامپسوگناتوس | حدود ۷۰ سانتیمتر | حدود ۳ کیلوگرم | ۱۴۵ تا ۱۴۰ میلیون سال پیش؛ اروپا |
| میکرورپتور | حدود ۸۰ سانتیمتر | حدود ۱ کیلوگرم | حدود ۱۲۰ میلیون سال پیش؛ چین |
| تیرکس (برای مقایسه) | حدود ۱۲ متر | حدود ۷ تن | ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش؛ آمریکای شمالی |
چرا بعضی دایناسورها اینقدر کوچک بودند؟
اندازهی کوچک مزیتهای زیادی داشت. جانور کوچک غذای کمتری لازم دارد، میتواند در شکافها و لای درختان پنهان شود و شکارهای کوچکی مثل حشره و مارمولک را بگیرد که برای دایناسورهای بزرگ ارزشی نداشتند. دایناسورهای کوچک پردار همچنین میتوانستند از درختان بالا بروند یا از شاخهای به شاخهی دیگر سُر بخورند.
بعضی دانشمندان فکر میکنند همین اندازهی کوچک به اجداد پرندگان کمک کرد از انقراض بزرگ ۶۶ میلیون سال پیش جان سالم به در ببرند. جانوران کوچکتر با غذای کمتر زنده میمانند و سریعتر تولیدمثل میکنند. کوچک بودن هم به معنی کمهوشی نبود؛ ماجرای دایناسورهای کوچک اما باهوش را بخوانید.
دانشمندان اندازهی دایناسور را چطور میفهمند؟
بیشتر وقتها اسکلت کامل در دست نیست. دیرینهشناسان استخوانهای پیداشده را با استخوانهای خویشاوندان نزدیک مقایسه میکنند و اندازهی کل بدن را تخمین میزنند. برای دایناسورهای کوچک یک مشکل دیگر هم هست: باید مطمئن شوند فسیل مال یک جانور بالغ است، نه یک جوجه. دانشمندان برای این کار به ساختار درونی استخوان نگاه میکنند؛ استخوان جانور جوان هنوز در حال رشد است و نشانههای آن را دارد. به همین دلیل عددهای جدول بالا «تقریبی» هستند و با کشفهای تازه ممکن است تغییر کنند.
بازی اندازهها برای بچهها
مقایسهی اندازهها برای بچهها با دیدن و لمس کردن خیلی سادهتر است. چند بازی پیشنهادی:
- خطکش کوچکها: با خطکش، ۵.۷ سانتیمتر را روی کاغذ علامت بزنید. کنار آن ۶۰، ۷۰ و ۸۰ سانتیمتر را روی زمین با نوار چسب مشخص کنید.
- ترازوی آشپزخانه: یک سکه یا گیرهی کاغذ را وزن کنید و با وزن ۱.۶ گرمی مرغ مگسخوار مقایسه کنید.
- از کوچک تا بزرگ: کارتهای دایناسورها را بر اساس اندازه، از کوچکترین تا بزرگترین، مرتب کنید.
- مدلهای ساختنی: یک مرغ و یک تیرکس ساختنی را کنار هم بگذارید و دربارهی فاصلهی اندازهی واقعی آنها حرف بزنید.
برای بازی چهارم، کیت ساختنی مرغ و کیت ساختنی تیرکس دو سر طیف را خوب نشان میدهند. در نقطهی مقابل کوچکترها، دایناسورهای گردن دراز و غولپیکر قرار دارند. برای دیدن تصویر کاملتر، معرفی گروههای اصلی دایناسورها را هم ببینید.

سوالات متداول
کوچکترین دایناسور جهان کدام است؟
اگر پرندگان را حساب کنیم، مرغ مگسخوار زنبوری با طول حدود ۵۷ میلیمتر کوچکترین دایناسور زنده است. در میان دایناسورهای فسیلی، گونههایی مانند آنکیورنیس، کامپسوگناتوس و میکرورپتور از کوچکترینها هستند.
کوچکترین دایناسور گوشتخوار چه بود؟
بیشتر دایناسورهای خیلی کوچک گوشتخوار بودند. کامپسوگناتوس با طول حدود ۷۰ سانتیمتر و میکرورپتور با حدود ۸۰ سانتیمتر از معروفترین آنها هستند.
آیا اوکولودنتاویس کوچکترین دایناسور بود؟
نه. این جانور در سال ۲۰۲۰ کوچکترین دایناسور معرفی شد، اما با کشف فسیلی مشابه معلوم شد احتمالاً مارمولک بوده و مقالهی آن در همان سال پس گرفته شد.
کوچکترین دایناسور چقدر وزن داشت؟
مرغ مگسخوار زنبوری حدود ۱.۶ گرم وزن دارد. در میان فسیلها، میکرورپتور حدود یک کیلوگرم و کامپسوگناتوس حدود سه کیلوگرم برآورد میشوند.
چرا پرندگان دایناسور حساب میشوند؟
پرندگان از نسل دایناسورهای گوشتخوار کوچک و پردار هستند و ویژگیهای زیادی در استخوانبندی با آنها مشترک دارند. به همین دلیل دانشمندان آنها را شاخهی زندهی دایناسورها میدانند.
دیدگاهها