دایناسور آبزی در کارتونها و فیلمها همه جا هست: غولهایی با دندانهای تیز که از دل اقیانوس بیرون میپرند. اما بیشتر این جانوران از نظر علمی اصلاً دایناسور نبودند. در این مطلب توضیح میدهیم چرا موزاسور و ایکتیوسور دایناسور به حساب نمیآیند، کدام دایناسور واقعاً در آب زندگی میکرد و امروز کدام دایناسور زنده هنوز زیر آب شنا میکند. با چند بازی ساده هم این تفاوتها را به کودک یاد میدهیم.
فهرست مطالب
- آیا دایناسور آبزی وجود داشت؟
- خزندگان دریایی که با دایناسور اشتباه میشوند
- جدول مقایسهی دایناسور آبزی و خزندگان دریایی
- اسپینوسور؛ نزدیکترین دایناسور به یک دایناسور آبزی
- امروز کدام دایناسور در آب شنا میکند؟
- خزندگان دریایی چه سرنوشتی داشتند؟
- بازیهایی برای شناخت دایناسور آبزی و خزندهی دریایی
- سوالات متداول
آیا دایناسور آبزی وجود داشت؟
دایناسورها جانورانی خشکیزی بودند. ویژگی مشترک همهی آنها نحوهی قرار گرفتن پاها زیر بدن بود؛ پاهایی صاف و ستونمانند که برای راه رفتن روی زمین مناسب بود. در دوران دایناسورها، دریاها پر از خزندگان بزرگ بود، اما این خزندگان شاخههای جداگانهای از درخت زندگی بودند.
پس پاسخ کوتاه این است: تقریباً هیچ دایناسور آبزی واقعی در دریاها نبود. موزاسورها، ایکتیوسورها و پلزیوسورها «خزندگان دریایی» بودند. تنها استثناهای مهم، یکی اسپینوسور است که شاید بخشی از زندگیاش را در آب میگذراند و دیگری پرندگان آبزی امروزی که از نسل دایناسورها هستند.
پتروسورها، یعنی خزندگان پرندهی دوران دایناسورها، هم دایناسور نبودند. آنها خویشاوندان نزدیک دایناسورها بودند، اما شاخهی جداگانهای داشتند.
خزندگان دریایی که با دایناسور اشتباه میشوند
در ادامه سه گروه معروف از خزندگان دریایی را میشناسیم. هر سه در زمان دایناسورها زندگی میکردند و هر سه در کتابها و اسباببازیها کنار دایناسورها میآیند.
موزاسورها
موزاسورها شکارچیان بزرگ دریاهای اواخر کرتاسه بودند. طبق توضیح موزهی تاریخ طبیعی لندن دربارهی موزاسور، نخستین فسیل موزاسور سال ۱۷۶۶ در معدنی نزدیک شهر ماستریخت هلند پیدا شد؛ نزدیک ۸۰ سال پیش از آنکه واژهی «دایناسور» ساخته شود. نام موزاسوروس در سال ۱۸۲۲ انتخاب شد و معنای آن «مارمولک رود موز» است.
موزاسورها از «فلسداران» بودند؛ همان گروهی که مارها و مارمولکهای امروزی هم در آن جای دارند. موزهی لندن مینویسد بزرگترین گونهی موزاسوروس شاید ۱۱ تا ۱۸ متر طول داشته است. پس موزاسور در فیلمها به دایناسور شبیه است، اما در واقع خویشاوند مارمولکهاست.
ایکتیوسورها
ایکتیوسورها شکلی شبیه دلفین داشتند: بدنی کشیده، پوزهای باریک، بالههایی در کنار بدن و دمی مانند دم ماهی. آنها از تخم بیرون نمیآمدند، بلکه بچههایشان را زنده به دنیا میآوردند. فسیلهایی از مادرهای ایکتیوسور با جنینهایی در بدن، این موضوع را نشان میدهد. ایکتیوسورها حتی پیش از موزاسورها در دریاها زندگی میکردند.

پلزیوسورها
پلزیوسورها چهار بالهی بزرگ داشتند و با آنها مانند پارو در آب پیش میرفتند. بسیاری از آنها گردنی بلند و سری کوچک داشتند. در اوایل قرن نوزدهم، مری آنینگ، فسیلجوی معروف انگلیسی، یکی از نخستین اسکلتهای تقریباً کامل پلزیوسور را در سواحل جنوب انگلستان پیدا کرد. بعضیها افسانهی هیولای دریاچهی لاخنس را هم به شکل یک پلزیوسور تصور میکنند.
جدول مقایسهی دایناسور آبزی و خزندگان دریایی
| جانور | دایناسور است؟ | گروه | ویژگی شاخص |
|---|---|---|---|
| موزاسور | نه | فلسداران (خویشاوند مارمولک و مار) | آروارههای قوی؛ اواخر کرتاسه |
| ایکتیوسور | نه | خزندهی دریایی | بدن دلفینمانند؛ زایش بچهی زنده |
| پلزیوسور | نه | خزندهی دریایی | چهار بالهی پارومانند |
| اسپینوسور | بله | دایناسور گوشتخوار | ماهیخوار؛ احتمالاً نیمهآبزی |
| پنگوئن | بله | پرنده (دایناسور زنده) | شناگر ماهر زیر آب |
اسپینوسور؛ نزدیکترین دایناسور به یک دایناسور آبزی
اسپینوسور دایناسوری گوشتخوار با بادبانی بزرگ روی پشت بود. طبق صفحهی اسپینوسور در موزهی تاریخ طبیعی لندن، طول آن حدود ۱۴ متر بود و ۹۹ تا ۹۴ میلیون سال پیش در شمال آفریقا زندگی میکرد. غذای اصلیاش ماهی بود و پوزهی بلندش شبیه پوزهی تمساح بود.
در سال ۲۰۲۰ گروهی از پژوهشگران با بررسی دم اسپینوسور گفتند این دایناسور دمی پارومانند داشته و شناگری فعال بوده است. پژوهشگران دیگری بعدها این نظر را رد کردند و گفتند اسپینوسور بیشتر در آبهای کمعمق راه میرفت و ماهی شکار میکرد. بحث هنوز ادامه دارد، اما بیشتر دانشمندان قبول دارند اسپینوسور دستکم بخشی از زندگیاش را کنار آب و در آب میگذراند. اگر بخواهید این دایناسور را با تیرکس مقایسه کنید، مقایسهی کامل اسپینوسور و تیرکس را بخوانید.
امروز کدام دایناسور در آب شنا میکند؟
شاید باورش سخت باشد، اما پاسخ پنگوئن است. دانشمندان پرندگان را بازماندهی دایناسورهای گوشتخوار کوچک میدانند؛ یعنی هر پرندهای که امروز میبینیم، یک دایناسور زنده است. پنگوئنها نمیتوانند در هوا پرواز کنند، اما با بالهای بالهمانند خود زیر آب «پرواز» میکنند.
اردک، قو، پلیکان و باکلان هم پرندگانی آبزی هستند. پس اگر کودک دنبال یک دایناسور آبزی واقعی است، کافی است او را به کنار یک دریاچه یا باغ وحش ببرید و پنگوئنها یا اردکها را نشانش دهید. برای آشنایی بیشتر با گروههای اصلی، راهنمای انواع دایناسورها به زبان ساده را ببینید.

خزندگان دریایی چه سرنوشتی داشتند؟
خزندگان دریایی در زمانهای مختلف از بین رفتند. ایکتیوسورها زودتر از بقیه، حدود ۹۰ میلیون سال پیش، از دریاها ناپدید شدند. موزاسورها و پلزیوسورها اما تا پایان دورهی کرتاسه، حدود ۶۶ میلیون سال پیش، زنده ماندند. در همان رویداد بزرگ انقراض، دایناسورهای غیرپرنده هم از بین رفتند.
پس از این انقراض، دریاها برای میلیونها سال جای جانوران تازهای شد. نهنگها و دلفینها خیلی بعدتر از پستاندارانی خشکیزی پدید آمدند. جالب است که دلفین امروزی و ایکتیوسور باستانی با وجود فاصلهی زمانی زیاد، شکل بدن بسیار مشابهی دارند. زیستشناسان به این پدیده «همگرایی» میگویند: جانوران مختلف برای زندگی در محیطی مشابه، شکلهای مشابهی پیدا میکنند. این نکته یکی از دلیلهای اشتباه گرفتن خزندگان دریایی با یک دایناسور آبزی هم هست؛ ظاهر شبیه، همیشه به معنای خویشاوندی نیست.
بازیهایی برای شناخت دایناسور آبزی و خزندهی دریایی
با چند بازی ساده، کودک تفاوت دایناسورها و خزندگان دریایی را بهتر به خاطر میسپارد:
- بازی دستهبندی: فیگورها یا کارتهای جانوران را روی میز بریزید و از کودک بخواهید آنها را به سه گروه «دایناسور»، «خزندهی دریایی» و «خزندهی پرنده» تقسیم کند.
- آزمایش پا: به کودک نشان دهید پاهای سوسمار از کنار بدن بیرون میآید، اما پاهای دایناسورها صاف زیر بدن بودند.
- شکل بدن: با خمیر بازی یک ایکتیوسور و یک دلفین بسازید و شباهت شکل بدنشان را با هم بررسی کنید.
- ساخت خزندهی پرنده: با یک کیت ساختنی، یک پتروسور بسازید و دربارهی دایناسور نبودن آن حرف بزنید.
برای بازی چهارم، کیت ساختنی پتروسور ۴۵ قطعهای گزینهی مناسبی است. دربارهی این خزندگان پرنده هم مطلب جداگانهای دربارهی پتروسورها نوشتهایم.
سوالات متداول
آیا دایناسور آبزی وجود داشت؟
تقریباً نه. جانوران بزرگ دریایی آن دوران، مثل موزاسور، ایکتیوسور و پلزیوسور، خزندهی دریایی بودند، نه دایناسور. اسپینوسور تنها دایناسور معروفی است که احتمالاً نیمهآبزی بود.
اسم دایناسور آبزی در فیلم دنیای ژوراسیک چیست؟
جانور دریایی غولپیکر فیلم دنیای ژوراسیک موزاسور است. موزاسور از نظر علمی دایناسور نیست و از خویشاوندان مارمولکها و مارها به حساب میآید.
بزرگترین دایناسور آبزی کدام بود؟
اگر فقط دایناسورهای واقعی را حساب کنیم، اسپینوسور با طول حدود ۱۴ متر بزرگترین دایناسوری است که احتمالاً بخشی از زندگیاش را در آب میگذراند.
آیا پنگوئن یک دایناسور آبزی است؟
از نظر علمی بله. پرندگان بازماندهی دایناسورها هستند و پنگوئن پرندهای است که بهترین شناگر این گروه به شمار میرود.
دایناسور آبزی چه میخورد؟
اسپینوسور بیشتر ماهی میخورد. خزندگان دریایی مثل موزاسور هم ماهی، ماهی مرکب، لاکپشت و حتی خزندگان دریایی دیگر را شکار میکردند.
دیدگاهها