تیرکس، تریسراتوپس، استگوسوروس و دیپلودوکوس؛ بیشتر بچهها چند اسم دایناسور را از بر هستند، اما وقتی میپرسند «دایناسورها چند نوع بودند؟» جواب دادن سخت میشود. در این راهنما انواع دایناسور را همانطور که دیرینهشناسان دستهبندی میکنند، به زبان ساده توضیح دادهایم: از دو گروه بزرگ بر اساس استخوان لگن گرفته تا خانوادههای معروف، دورههایی که در آن زندگی میکردند، جانورانی که اشتباهی دایناسور خوانده میشوند و چند بازی ساده برای اینکه کودک این دستهها را واقعاً یاد بگیرد.
فهرست مطالب
- دایناسور دقیقاً به چه جانوری میگویند؟
- انواع دایناسور چگونه دستهبندی میشوند؟
- انواع دایناسور: گروههای اصلی با مثال
- جدول مقایسهی انواع دایناسور
- انواع دایناسور گیاهخوار و گوشتخوار
- انواع دایناسور در کدام دوره زندگی میکردند؟
- کدام جانوران دایناسور نیستند؟
- چند دانستنی جالب دربارهی انواع دایناسور برای بچهها
- بازی و سرگرمی برای یادگیری انواع دایناسور
- سوالات متداول
دایناسور دقیقاً به چه جانوری میگویند؟
کلمهی دایناسور را دیرینهشناس انگلیسی ریچارد اوون در سال ۱۸۴۲ ساخت و معنایش «مارمولک وحشتناک» است. اما امروز دانشمندان دایناسور را با ظاهر ترسناکش تعریف نمیکنند، بلکه با چند ویژگی بدن. طبق توضیح موزهی تاریخ طبیعی لندن دربارهی اینکه دایناسورها چه بودند، مهمترین نشانهی دایناسورها این بود که پاهایشان صاف و زیر بدن قرار داشت؛ نه مثل مارمولک و تمساح که پاهایشان از پهلو بیرون میزند. همین ایستادن عمودی کمک میکرد با انرژی کمتری راه بروند و وزن سنگینشان را بهتر تحمل کنند.
موزهی لندن چند ویژگی مشترک دیگر را هم نام میبرد: دایناسورها مثل خزندگان دیگر تخم میگذاشتند، تقریباً همه در خشکی زندگی میکردند و در جمجمهشان سوراخهای مشخصی پشت چشم داشتند که ماهیچههای قوی فک از آنها رد میشد. این گروه بیش از ۱۴۰ میلیون سال جانوران اصلی خشکی بودند.
یک نکتهی مهم که بچهها را شگفتزده میکند: همهی دایناسورها منقرض نشدهاند. پرندگان از نسل دایناسورهای گوشتخوار دوپا هستند و دانشمندان آنها را دایناسورهای زنده میدانند. برای همین در کتابهای علمی گاهی میخوانید «دایناسورهای غیرپرنده» حدود ۶۶ میلیون سال پیش منقرض شدند.
انواع دایناسور چگونه دستهبندی میشوند؟
سادهترین راه برای فهمیدن انواع دایناسور این است که از بالای شجرهنامه شروع کنیم. از سال ۱۸۸۷ دانشمندان دایناسورها را بر اساس شکل استخوان لگن به دو شاخهی بزرگ تقسیم کردهاند:
- سوریسکیانها یا «لگنمارمولکیها»: لگنشان شبیه خزندگان امروزی بود. این شاخه دو گروه دارد: تروپودها (دوپاهای اغلب گوشتخوار مثل تیرکس) و سوروپودومورفها (گیاهخواران گردندراز چهارپا مثل دیپلودوکوس).
- اورنیتیسکیانها یا «لگنپرندهایها»: لگنشان ظاهری شبیه پرندگان داشت و تقریباً همه گیاهخوار بودند؛ مثل استگوسوروس، تریسراتوپس و دایناسورهای نوکاردکی.
نکتهی جالب و کمی گیجکننده این است که پرندگان از شاخهی «لگنمارمولکی» آمدهاند، نه از «لگنپرندهای»ها. شباهت لگن اورنیتیسکیانها به پرندگان فقط یک همشکلی بود، نه نشانهی خویشاوندی.
دستهبندی دایناسورها هنوز هم در حال بحث است. در سال ۲۰۱۷ پژوهشگران موزهی لندن و دانشگاه کمبریج با بررسی صدها ویژگی فسیل پیشنهاد کردند که تروپودها به لگنپرندهایها نزدیکترند تا به گردندرازها. گزارش موزه دربارهی بازچینی شجرهنامهی دایناسورها این گروه جدید را Ornithoscelida نامید. این فرضیه هنوز جای دستهبندی قدیمی را نگرفته و در بیشتر کتابها و موزهها همان دو شاخهی لگنی را میبینید، اما بد نیست کودک بداند علم یک کتاب بسته نیست و با هر فسیل تازه ممکن است تغییر کند.
انواع دایناسور: گروههای اصلی با مثال
حالا که دو شاخهی بزرگ را میشناسیم، میتوانیم انواع دایناسور را در شش گروه آشنا مرتب کنیم. این همان دستهبندیای است که در برچسبهای موزهها و کتابهای کودک هم زیاد میبینید.
تروپودها: شکارچیان دوپا
تروپودها روی دو پای عقب راه میرفتند و بیشترشان گوشتخوار بودند. تیرکس معروفترین عضو این گروه است و طبق فهرست دایناسورهای موزهی لندن حدود ۱۲ متر طول و ۷ تن وزن داشت. اینکه دانشمندان از روی دندانها، جای گاز روی استخوان و حتی فسیل مدفوع فهمیدهاند تیرکس گوشت میخورد یا گیاه، خودش یک داستان کارآگاهی جذاب است.
همهی تروپودها غولپیکر نبودند. ولوسیراپتور، برخلاف فیلمها، حدود ۱.۸ متر طول با احتساب دم و فقط حدود ۷ کیلوگرم وزن داشت. میکروراپتور حتی کوچکتر بود؛ حدود ۸۰ سانتیمتر و یک کیلوگرم، با پر روی دستها و پاها. اسپینوسوروس با بادبان بزرگ پشتش حدود ۱۴ متر طول داشت و ماهی میخورد. پرندگان امروزی هم شاخهای از همین تروپودها هستند؛ اگر کودکتان باور نمیکند، شواهد خویشاوندی مرغ با دایناسورها را با هم بخوانید.
سوروپودها: غولهای گردندراز
سوروپودها گیاهخواران چهارپایی بودند با گردن و دم بسیار بلند و سر کوچک. دیپلودوکوس حدود ۲۶ متر و براکیوسوروس حدود ۲۲ متر طول داشتند. اسم و اندازهی گردندرازترینهایشان را در مطلب اسم دایناسورهای گردن دراز کنار هم گذاشتهایم. آرژانتینوسوروس، که فقط از چند استخوان شناخته میشود، با تخمین حدود ۳۵ متر طول و ۷۰ تن وزن یکی از بزرگترین جانوران خشکی در تمام تاریخ زمین بوده است. دندانهای این غولها برای کندن برگ ساخته شده بود، نه جویدن؛ آنها برگ را تقریباً درسته میبلعیدند.
استگوسورها: صفحههای پشتی و دم خاردار
استگوسوروس را همه با ردیف صفحههای استخوانی روی پشت و چهار خار بلند سر دمش میشناسند. حدود ۹ متر طول داشت و در ژوراسیک پسین، حدود ۱۵۲ تا ۱۴۵ میلیون سال پیش، زندگی میکرد. خارهای دم احتمالاً برای دفاع در برابر شکارچیانی مثل آلوسوروس بود.

آنکیلوسورها: تانکهای زرهپوش
آنکیلوسورها بدنی پهن و کوتاه داشتند که با صفحهها و گرههای استخوانی پوشیده شده بود. خود آنکیلوسوروس حدود ۸ متر طول و یک گرز استخوانی سر دمش داشت. خانوادهی نزدیکش، نودوسورها، گرز دم نداشتند؛ پانوپلوسوروس با حدود ۷ متر طول یکی از همین زرهپوشهای بیگرز است. اینکه این زره در برابر چه کسی بود و چرا لاکپشت به حساب نمیآید، در مطلب دایناسورهای زرهدار و زره استخوانیشان کامل آمده است.
سراتوپسینها: شاخ و یقه
تریسراتوپس با سه شاخ و یقهی استخوانی بزرگ، ستارهی این گروه است؛ حدود ۹ متر طول و نزدیک ۱۰ تن وزن داشت و تا آخرین روزهای پیش از انقراض، همزمان با تیرکس، زندگی میکرد. استیراکوسوروس کوچکتر بود، حدود ۵.۵ متر، اما یقهاش چند خار بلند داشت. سراتوپسینها نوکی شبیه طوطی داشتند که با آن گیاهان سفت را میبریدند.
اورنیتوپودها و پاکیسفالوسورها
اورنیتوپودها گیاهخوارانی بودند که میتوانستند هم روی دو پا و هم روی چهار پا راه بروند. ایگوانودون، یکی از اولین دایناسورهایی که در اروپا کشف شد، و پاراسورولوفوس با تاج لولهای بلند روی سرش از این گروهاند. پاکیسفالوسوروس هم با جمجمهی گنبدی و ضخیمش شناخته میشود؛ حدود ۳ متر طول داشت و شاید از سرش برای نمایش یا رقابت استفاده میکرد.
جدول مقایسهی انواع دایناسور
اعداد این جدول از صفحههای فهرست دایناسورهای موزهی تاریخ طبیعی لندن برداشته شدهاند. طول و وزن دایناسورها تخمینی است و در منابع مختلف کمی فرق میکند.
| گروه | نمونهی معروف | خوراک | طول تقریبی | زمان زندگی |
|---|---|---|---|---|
| تروپود | تیرکس | گوشتخوار | ۱۲ متر | کرتاسهی پسین، ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش |
| تروپود | ولوسیراپتور | گوشتخوار | ۱.۸ متر | کرتاسهی پسین، ۷۴ تا ۷۰ میلیون سال پیش |
| سوروپود | دیپلودوکوس | گیاهخوار | ۲۶ متر | ژوراسیک پسین، ۱۵۲ تا ۱۴۵ میلیون سال پیش |
| استگوسور | استگوسوروس | گیاهخوار | ۹ متر | ژوراسیک پسین، ۱۵۲ تا ۱۴۵ میلیون سال پیش |
| آنکیلوسور | آنکیلوسوروس | گیاهخوار | ۸ متر | کرتاسهی پسین، ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش |
| سراتوپسین | تریسراتوپس | گیاهخوار | ۹ متر | کرتاسهی پسین، ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش |
| اورنیتوپود | ایگوانودون | گیاهخوار | ۱۰ متر | کرتاسهی پیشین، ۱۴۰ تا ۱۱۰ میلیون سال پیش |
| پاکیسفالوسور | پاکیسفالوسوروس | گیاهخوار | ۳ متر | کرتاسهی پسین، ۶۹ تا ۶۶ میلیون سال پیش |
انواع دایناسور گیاهخوار و گوشتخوار
یکی از سادهترین راهها برای معرفی انواع دایناسور به کودکان خردسال، تقسیم بر اساس غذاست. تقریباً همهی گوشتخواران معروف تروپود بودند: تیرکس، آلوسوروس، اسپینوسوروس و ولوسیراپتور. اسم، اندازه و دورهی زندگی این شکارچیها را در فهرست دایناسورهای گوشتخوار کنار هم آوردهایم. در مقابل، بیشتر گروهها گیاهخوار بودند: سوروپودهای گردندراز، استگوسورها، آنکیلوسورها، سراتوپسینها، اورنیتوپودها و پاکیسفالوسورها.
چطور میشود از روی اسکلت فهمید یک دایناسور چه میخورده؟ دندانها بهترین سرنخاند. گوشتخواران دندانهای تیز، خمیده و لبهدار مثل چاقوی ارهای داشتند. گیاهخواران یا نوک شاخی برای بریدن گیاه داشتند، یا ردیف دندانهایی برای ساییدن، یا مثل دیپلودوکوس دندانهایی شبیه شانه برای کندن برگ. شکل بدن هم کمک میکند: گوشتخواران تقریباً همیشه دوپا بودند و گیاهخواران بزرگ بیشتر روی چهار پا راه میرفتند.
این تقسیم همیشه هم صددرصد نیست. پژوهشگران موزهی لندن در همان مطالعهی ۲۰۱۷ نوشتند که دندانهای دایناسورهای اولیه ترکیبی بود و احتمالاً همهچیزخوار بودند؛ یعنی گوشتخواری و گیاهخواری بعدها در شاخههای مختلف شکل گرفت.
انواع دایناسور در کدام دوره زندگی میکردند؟
دوران زندگی دایناسورها را «مزوزوئیک» مینامند که سه دوره دارد. دانستن این سه دوره کمک میکند کودک بفهمد همهی دایناسورها با هم زندگی نمیکردند.
- تریاس (حدود ۲۵۲ تا ۲۰۱ میلیون سال پیش): دایناسورها در این دوره پدید آمدند. بیشترشان کوچک و سبک بودند و هنوز جانوران اصلی خشکی نبودند.
- ژوراسیک (حدود ۲۰۱ تا ۱۴۵ میلیون سال پیش): پس از انقراض پایان تریاس، دایناسورها خشکی را در دست گرفتند. سوروپودهای غولپیکر، استگوسوروس، آلوسوروس و نخستین پرندگان مال این دورهاند.
- کرتاسه (حدود ۱۴۵ تا ۶۶ میلیون سال پیش): دورهی تیرکس، تریسراتوپس، آنکیلوسوروس و دایناسورهای نوکاردکی. این دوره با انقراض بزرگ حدود ۶۶ میلیون سال پیش تمام شد و از دایناسورها فقط پرندگان ماندند.
یک دانستنی که بچهها عاشقش میشوند: فاصلهی زمانی تیرکس تا استگوسوروس بیشتر از فاصلهی تیرکس تا ماست. استگوسوروس حدود ۱۴۵ میلیون سال پیش از بین رفته بود و تیرکس حدود ۶۸ میلیون سال پیش پیدا شد؛ یعنی دستکم ۷۷ میلیون سال فاصله، در حالی که از تیرکس تا امروز حدود ۶۶ میلیون سال گذشته است. پس آن صحنههای کارتونی که تیرکس با استگوسوروس میجنگد، از نظر علمی ممکن نبود.
کدام جانوران دایناسور نیستند؟
بخش زیادی از فهرستهای اینترنتی انواع دایناسور جانورانی را هم شامل میشوند که اصلاً دایناسور نبودند. موزهی تاریخ طبیعی لندن اینها را صریحاً از دایناسورها جدا میکند:
- پتروسورها: خزندگان پرندهای مثل پترانودون که همزمان با دایناسورها زندگی میکردند، اما دایناسور نبودند. اینکه چرا به «دایناسور پرنده» دایناسور نمیگوییم را جداگانه توضیح دادهایم.
- خزندگان دریایی: ایکتیوسورها، پلزیوسورها و موزاسورها در دریا زندگی میکردند و پاهای عمودی دایناسورها را نداشتند. با این شناگرهای بزرگ در راهنمای دایناسورهای آبزی بیشتر آشنا شوید.
- دیمترودون: آن جانور بادباندار معروف که در بستههای اسباببازی دایناسور زیاد پیدا میشود، حتی پیش از دایناسورها زندگی میکرد و به شاخهی دیگری از جانوران تعلق داشت.
- ماموت: ماموت پستاندار بود و میلیونها سال بعد از انقراض دایناسورها زندگی کرد.
قانون ساده برای کودک: دایناسورها در خشکی زندگی میکردند و پاهایشان صاف زیر بدن بود. جانوری که در دریا شنا میکرد یا با بال پوستی پرواز میکرد، احتمالاً دایناسور نبوده است.
چند دانستنی جالب دربارهی انواع دایناسور برای بچهها
- دانشمندان تاکنون بیش از ۹۰۰ سرده و بیش از ۱۰۰۰ گونهی دایناسور غیرپرنده را از روی فسیلها نامگذاری کردهاند و هر سال نامهای تازهای اضافه میشود.
- امروز بیش از ۱۱ هزار گونه پرنده زندگی میکند؛ یعنی دایناسورها هنوز یکی از پرتعدادترین گروههای جانوران مهرهدارند.
- دیرینهشناسان فسیل دایناسورها را در همهی قارهها، حتی جنوبگان، پیدا کردهاند.
- بسیاری از تروپودهای کوچک پر داشتند؛ پس دایناسورها همیشه پولکدار و خاکستری نبودند.
- بزرگترین سوروپودها طبق تخمینها تا حدود ۴۰ متر طول داشتند و بزرگترین جانوران خشکی تاریخ بودند.
بازی و سرگرمی برای یادگیری انواع دایناسور
بچهها اسمها را با تکرار یاد نمیگیرند؛ با بازی یاد میگیرند. این چند ایده را میشود با چند عروسک دایناسور، کارت یا مدل ساختنی اجرا کرد:
- بازی دستهبندی: دایناسورهای اسباببازی را روی زمین بریزید و از کودک بخواهید آنها را به دو دستهی گوشتخوار و گیاهخوار تقسیم کند. در مرحلهی بعد، دستهی گیاهخوارها را به شاخدار، زرهدار، گردندراز و بقیه تقسیم کنید.
- خط زمان روی دیوار: روی یک نوار کاغذی بلند سه بخش تریاس، ژوراسیک و کرتاسه بکشید و عکس یا نقاشی هر دایناسور را در دورهی خودش بچسبانید. کودک با چشم خودش میبیند که تیرکس و استگوسوروس همدوره نبودند.
- دایناسور هست یا نیست؟: کارت جانورانی مثل پترانودون، موزاسور، ماموت، تریسراتوپس و کبوتر را نشان دهید و کودک بگوید کدام دایناسور است. جواب کبوتر معمولاً همه را شگفتزده میکند.
- ساختن و مقایسه: ساختن یک دایناسور با قطعهها باعث میشود کودک با دقت به شاخ، یقه، زره و دم نگاه کند. استیراکوسور ساختنی با یقهی خاردار نمایندهی سراتوپسینهاست و پانوپلوسور زرهپوش BT نمایندهی آنکیلوسورها؛ کنار هم گذاشتنشان یک درس عملی دربارهی دو روش دفاعی متفاوت است. بقیهی مدلها را در مجموعهی لگو دایناسور فروشگاه میبینید.
این کیتها روی جعبه ردهی سنی ۶ سال به بالا دارند. اگر کودکتان کوچکتر است، بهتر است سراغ کیتهایی با قطعههای درشتتر بروید.

سوالات متداول
دایناسورها چند نوع بودند؟
دانشمندان دایناسورها را معمولاً به دو شاخهی بزرگ تقسیم میکنند: لگنمارمولکیها (تروپودها و سوروپودها) و لگنپرندهایها (استگوسورها، آنکیلوسورها، سراتوپسینها، اورنیتوپودها و پاکیسفالوسورها). در سطح گونه، بیش از ۱۰۰۰ گونهی دایناسور غیرپرنده نامگذاری شده است.
بزرگترین دایناسور کدام بود؟
بزرگترین دایناسورها سوروپودهای گردندراز بودند. آرژانتینوسوروس با تخمین حدود ۳۵ متر طول و ۷۰ تن وزن یکی از بزرگترینهاست، هرچند چون فقط چند استخوانش پیدا شده، اندازهی دقیقش معلوم نیست.
کوچکترین دایناسور کدام بود؟
در میان دایناسورهای غیرپرنده، میکروراپتور با حدود ۸۰ سانتیمتر طول و یک کیلوگرم وزن از کوچکهاست. اگر پرندگان را هم حساب کنیم، کوچکترین دایناسور زنده مرغ مگسخوار است.
آیا پتروسور و موزاسور هم دایناسور هستند؟
نه. پتروسورها خزندگان پرنده و موزاسورها خزندگان دریایی بودند. هر دو همزمان با دایناسورها زندگی میکردند، اما پاهای عمودی و ویژگیهای اسکلتی دایناسورها را نداشتند.

لگو پتروسور؛ خزندهٔ پرندهٔ دوران دایناسورها به صورت ست ساختنی.
مشاهده و سفارش ←دایناسورها کی منقرض شدند؟
دایناسورهای غیرپرنده حدود ۶۶ میلیون سال پیش، در پایان دورهی کرتاسه، منقرض شدند. یک شاخه از تروپودها زنده ماند و پرندگان امروزی از نسل همانهاست.
تیرکس و استگوسوروس با هم زندگی میکردند؟
نه. استگوسوروس در ژوراسیک پسین، حدود ۱۵۲ تا ۱۴۵ میلیون سال پیش، و تیرکس در کرتاسهی پسین، حدود ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش، زندگی میکرد. فاصلهی این دو از فاصلهی تیرکس تا انسان امروزی بیشتر است.

لگو تیرکس؛ مدل گوشتخوار معروف برای ساخت و بازی نقش دایناسوری.
مشاهده و سفارش ←
دیدگاهها