پتروسور چیست؟ پتروسورها خزندگانی بودند که همزمان با دایناسورها زندگی میکردند و آسمان دوران دایناسورها مال آنها بود. بیشتر بچهها آنها را با اسم «دایناسور پرنده» میشناسند، اما دانشمندان پتروسورها را دایناسور نمیدانند. در این مطلب به زبان ساده توضیح دادهایم پتروسور چه جانوری بود، بالش از چه جنسی بود، چقدر بزرگ میشد و چه شد که از بین رفت. آخر مطلب هم یک فعالیت ساخت با لگو پتروسور پیشنهاد دادهایم تا این دانستنیها روی میز بچهها هم شکل بگیرد.
فهرست مطالب
پتروسور چیست؟ تعریف ساده
پتروسورها (Pterosauria) گروهی از خزندگان منقرضشدهاند که پرواز واقعی بلد بودند؛ یعنی فقط سُر نمیخوردند، بال میزدند. اسمشان ترکیبی از دو واژهی یونانی به معنی «بال» و «سوسمار» است. به گفتهی موزهی تاریخ طبیعی لندن، پتروسورها نخستین مهرهدارانی بودند که پرواز فعال را به دست آوردند و خیلی پیشتر از پرندگان در آسمان بودند.
داستان کشفشان هم شنیدنی است. در سال ۱۸۰۹ ژرژ کوویه، دیرینهشناس فرانسوی، اسم «پترو-داکتیل» یعنی «بالانگشت» را برای یکی از این فسیلها گذاشت و در ۱۸۲۸ مری انینگ، فسیلیاب مشهور انگلیسی، نخستین پتروسور کشفشده بیرون از آلمان را پیدا کرد (ویکیپدیا: Pterosaur). دانشمندان امروز بیش از ۲۰۰ گونه پتروسور را میشناسند و هر سال گونههای تازهای هم پیدا میشود.
آیا پتروسور دایناسور است؟
نه. این مهمترین نکتهی این مطلب است. پتروسورها و دایناسورها هر دو در گروه بزرگتری به نام «آرکوسورها» قرار میگیرند و با هم خویشاوندند، اما هیچکدام از دیگری به وجود نیامدهاند. موزهی تاریخ طبیعی لندن آنها را «پسرعموهای تکاملی» دایناسورها مینامد. برای اینکه بدانید کدام جانوران واقعاً دایناسور بودند، گروههای اصلی دایناسور و جانورانی که دایناسور نیستند را ببینید. پرندگان امروزی از نسل دایناسورها هستند، پس پتروسورها نه پرنده بودند و نه جد پرندگان. اگر کودکتان باور نمیکند که مرغ هم یک دایناسور است، داستان پرندگان؛ آخرین دایناسورهای زنده را با هم بخوانید.
| ویژگی | پتروسور | دایناسور | پرندهی امروزی |
|---|---|---|---|
| گروه | خزندهی پرنده (پتروسورها) | دایناسورها | از نسل دایناسورها |
| بال از چه ساخته شده؟ | پردهای از پوست و ماهیچه، کشیده تا انگشت چهارمِ بسیار بلند | بیشتر دایناسورها پرواز نمیکردند | پرهایی روی بازو و دست |
| پوشش بدن | رشتههای مومانند به نام «پیکنوفایبر» | فلس، و در بعضی گروهها پر | پر |
| زمان | از اواخر دورهی تریاس تا ۶۶ میلیون سال پیش | از اواخر تریاس تا ۶۶ میلیون سال پیش | از ژوراسیک تا امروز |
پس چرا به آن «دایناسور پرنده» میگوییم؟ چون در کتابها، کارتونها و اسباببازیها کنار دایناسورها میآید و همدورهشان بوده است. اشکالی ندارد کودک در بازی همین اسم را به کار ببرد؛ فقط خوب است یکبار با هم این فرق را مرور کنید. ما هم در فروشگاه پتروسور را کنار بقیهی لگوهای دایناسور گذاشتهایم، چون بچهها آن را همانجا جستوجو میکنند. اگر کودک به پرندههای امروزی علاقه دارد، لگو پرندهها هم انتخاب خوبی است؛ همهی کیتها در دستهی لگو جمع شدهاند.
بال پتروسور چیست و چطور کار میکرد؟
دست خودتان را باز کنید و به انگشت حلقه نگاه کنید. در پتروسورها همین انگشت چهارم بهشدت بلند بود و پردهی بال از نوک آن تا نزدیک مچ پا امتداد داشت. این پرده یک تکه پوست ساده نبود؛ رشتههای محکمی آن را تقویت میکرد تا در پرواز فرم خودش را نگه دارد.
چند ویژگی دیگر هم پرواز را برایشان ممکن میکرد:
- استخوانهای توخالی: کیسههای هوایی دستگاه تنفسشان تا داخل استخوانها نفوذ کرده بود و اسکلت را سبک میکرد.
- بدن گرم: پژوهشگران پتروسورها را جانورانی خونگرم و پرانرژی میدانند.
- پوشش رشتهای: بدنشان با رشتههایی شبیه مو پوشیده بود که احتمالاً گرما را نگه میداشت.
- راه رفتن چهاردستوپا: ردپاهای فسیلشده نشان میدهد روی زمین با هر چهار اندام راه میرفتند.
موزهی تاریخ طبیعی لندن میگوید گونههای بزرگ احتمالاً مثل آلباتروس از جریان هوا استفاده میکردند و بیشتر اوج میگرفتند تا بال بزنند، اما همهی دانشمندان دربارهی شیوهی دقیق برخاستنشان از زمین همنظر نیستند.
پتروسورها چقدر بزرگ بودند؟
اندازهی پتروسورها از چند ده سانتیمتر تا ابعادی باورنکردنی بود. بعضی گروهها جثهای کوچک داشتند و بزرگترینها، مثل کوتزالکواتلوس و هاتزگوپتریکس، به گفتهی ویکیپدیا دستکم ۹ متر طول بال داشتند؛ تقریباً اندازهی یک هواپیمای کوچک. پترانودون هم که اسکلتش را در عکس بالای مطلب میبینید، بیش از ۶ متر طول بال داشت. اسم پترانودون یعنی «بالِ بیدندان»، چون منقارش دندان نداشت.
یک مقایسهی ساده برای بچهها: طول بال بزرگترین پتروسورها از طول یک اتوبوس شهری کوتاهتر بود، اما از قد سه بزرگسال که پشتسرهم دراز بکشند، بیشتر.

پتروسور کی زندگی میکرد و دلیل انقراضش چیست؟
قدیمیترین فسیلهای پتروسور به اواخر دورهی تریاس برمیگردند؛ موزهی تاریخ طبیعی لندن زمان آنها را حدود ۲۱۵ میلیون سال پیش میداند. یعنی پتروسورها حدود ۱۵۰ میلیون سال در آسمان بودند. آخرین پتروسورها ۶۶ میلیون سال پیش، در همان رویداد انقراض بزرگی از بین رفتند که به عمر دایناسورهای غیرپرنده هم پایان داد.
یک نکتهی جالب برای گفتوگو با بچهها: وقتی دایناسورها و پتروسورها منقرض شدند، پرندگان باقی ماندند. برای همین امروز در آسمان کبوتر و گنجشک میبینیم، نه پتروسور. در همان دوران، دریاها هم خزندگان بزرگ خودشان را داشتند؛ موزاسورها و دیگر خزندگان دریایی را بخوانید.
اشتباه معروف دربارهی پتروسور در اسباببازیها چیست؟
اگر به پتروسورهای کارتونها و اسباببازیها دقت کنید، بیشترشان تاج بلندی روی سر، دم دراز و دندان دارند. ویکیپدیا یادآوری میکند این ترکیب معمولاً از دو پتروسور متفاوت میآید: تاجِ پترانودون و دندان و دم بلندِ رامفورینکوس. پترانودون واقعی دندان نداشت.
اما ماجرا یک پیچ دارد. در برزیل فسیل پتروسوری پیدا شد که هم تاج داشت و هم دندان. دیرینهشناسها اسمش را لودوداکتیلوس یعنی «انگشت اسباببازی» گذاشتند، چون شبیه همان اسباببازیهایی بود که تا آن روز «اشتباه» حساب میشدند. لگو پتروسورِ ما هم تاج روی سر دارد و دندانهای سفید؛ پس اگر کودک گفت «این که شبیه لودوداکتیلوس است!»، حق با اوست.
با بچهها پتروسور بسازیم
بهترین راه برای اینکه بال پتروسور در ذهن کودک بماند، ساخت آن است. لگو پتروسور BT ساخت ایران است، دستکم ۴۵ قطعه دارد و راهنمای ۱۰ مرحلهایاش پشت جعبه چاپ شده؛ پرمرحلهترین کیت بین چهار دایناسور این مجموعه است. ردهی سنی روی جعبه ۶ سال به بالاست.
| مرحلهی کار | سؤال برای کودک |
|---|---|
| ساخت بدن | پتروسور سبک بود یا سنگین؟ چرا استخوانهایش توخالی بود؟ |
| نصب بالها | انگشت چهارم کجاست؟ پردهی بال تا کجا میرسید؟ |
| ساخت سر و تاج | این تاج شبیه کدام پتروسور است؟ دندان داشت یا نه؟ |
| تمام شدن کار | پتروسور دایناسور است؟ با کلمههای خودت توضیح بده. |
اگر کودک تازهکار است، اول راهنمای ساخت پرندههای آجری BT را ببینید؛ آنجا خواندن نقشهی شمارهدار پشت جعبههای BT را قدمبهقدم توضیح دادهایم و همان روش برای پتروسور هم کار میکند. پتروسور در زمان خودش آسمان را با دایناسورهای زرهدار زمینی شریک بود؛ اگر کنجکاوی کودک ادامه داشت، مطلب دایناسور زره دار را هم با هم بخوانید.

سوالات متداول
پتروسور چیست؟
پتروسور یک خزندهی منقرضشدهی پرنده بود که همزمان با دایناسورها زندگی میکرد. بالش از پردهای پوستی ساخته شده بود که به انگشت چهارمِ بسیار بلندش وصل بود.

لگو پتروسور؛ خزندهٔ پرندهٔ دوران دایناسورها به صورت ست ساختنی.
مشاهده و سفارش ←آیا پتروسور دایناسور است؟
خیر. پتروسورها خویشاوند نزدیک دایناسورها بودند اما خودشان دایناسور نبودند. در زبان روزمره به آنها دایناسور پرنده میگویند.
بزرگترین پتروسور چقدر بود؟
بزرگترین پتروسورهای شناختهشده مثل کوتزالکواتلوس و هاتزگوپتریکس دستکم ۹ متر طول بال داشتند.
پتروسور پر داشت؟
پتروسورها پر واقعی مثل پرندگان نداشتند، اما بدنشان با رشتههای مومانندی به نام پیکنوفایبر پوشیده بود.
پتروسورها کی منقرض شدند؟
آخرین پتروسورها حدود ۶۶ میلیون سال پیش، همزمان با دایناسورهای غیرپرنده، منقرض شدند.
پتروسور و پترانودون چه فرقی دارند؟
پتروسور اسم کل گروه است و پترانودون یکی از گونههای معروف آن. پترانودون تاج بلند و منقار بیدندان داشت.
دیدگاهها