اسپینوسور و تیرکس دو ستارهی دنیای دایناسورها هستند و بچهها همیشه میپرسند: «کدام قویتر بود؟» فیلمها هم این دو را بارها رو در روی هم نشان دادهاند. اما واقعیت جالبتر از فیلم است: این دو دایناسور هرگز همدیگر را ندیدند. در این مطلب اسپینوسور و تیرکس را از نظر اندازه، غذا، دندان، زمان و محل زندگی مقایسه میکنیم و چند بازی ساده برای مقایسهی آنها پیشنهاد میدهیم.
فهرست مطالب
اسپینوسور و تیرکس را بشناسیم
نام این دو دایناسور هم معنای جالبی دارد. «اسپینوسوروس» یعنی «مارمولک خاردار» و به خارهای بلند پشتش اشاره دارد. «تیرانوسوروس رکس» هم یعنی «پادشاه مارمولکهای ستمگر»؛ نامی که هنری آزبورن، دیرینهشناس آمریکایی، سال ۱۹۰۵ انتخاب کرد. بچهها معمولاً با دانستن معنای نام، دایناسور را راحتتر به یاد میآورند.
هر دو دایناسور از گروه «تروپودها» بودند؛ یعنی دایناسورهای گوشتخواری که روی دو پا راه میرفتند. اما شباهتشان تقریباً همینجا تمام میشود. یکی شکارچی ماهی کنار رودخانهها بود و دیگری شکارچی قدرتمند خشکی.
اسپینوسور
اسپینوسور به خاطر بادبان بزرگ روی پشتش معروف است. این بادبان از خارهای بلند مهرهها ساخته میشد که پوست آنها را به هم وصل میکرد. طبق صفحهی اسپینوسور در موزهی تاریخ طبیعی لندن، طول این دایناسور حدود ۱۴ متر و وزنش حدود ۷.۴ تن بود. اسپینوسور ۹۹ تا ۹۴ میلیون سال پیش در شمال آفریقا، در سرزمینهایی که امروز مصر و مراکش هستند، زندگی میکرد.
پوزهی اسپینوسور دراز و باریک بود و شبیه پوزهی تمساح. دندانهایش صاف و مخروطی بودند؛ ابزاری عالی برای گرفتن ماهیهای لیز. نخستین فسیلهای آن را دانشمند آلمانی، ارنست اشترومر، در مصر پیدا کرد و سال ۱۹۱۵ آن را نامگذاری کرد. متأسفانه این فسیلها در بمباران مونیخ در جنگ جهانی دوم از بین رفتند.
تیرکس
تیرکس یا تیرانوسوروس رکس شاید مشهورترین دایناسور جهان باشد. موزهی تاریخ طبیعی لندن طول آن را حدود ۱۲ متر و وزنش را حدود ۷ تن مینویسد. تیرکس ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش، درست در پایان دوران دایناسورها، در آمریکای شمالی زندگی میکرد.
سر تیرکس بزرگ و سنگین بود و آروارههایش حدود ۶۰ دندان ارهای و استخوانشکن داشت. دستهای کوچکش همیشه بچهها را میخنداند، اما همین دایناسور یکی از قویترین گازها را در میان جانوران خشکی داشت. اگر میخواهید بیشتر دربارهاش بدانید، همهچیز دربارهی دایناسور تیرکس را بخوانید.

جدول مقایسهی اسپینوسور و تیرکس
| ویژگی | اسپینوسور | تیرکس |
|---|---|---|
| طول تقریبی | حدود ۱۴ متر | حدود ۱۲ متر |
| وزن تقریبی | حدود ۷.۴ تن | حدود ۷ تن |
| زمان زندگی | ۹۹ تا ۹۴ میلیون سال پیش | ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش |
| محل فسیل | شمال آفریقا (مصر و مراکش) | آمریکای شمالی (آمریکا و کانادا) |
| غذای اصلی | ماهی و شاید دایناسورهای دیگر | جانوران بزرگ خشکی |
| دندان | صاف و مخروطی | ارهای و استخوانشکن |
| ویژگی شاخص | بادبان پشت و پوزهی تمساحمانند | سر بزرگ و گاز بسیار قوی |
آیا اسپینوسور و تیرکس با هم میجنگیدند؟
نه. این دو دایناسور در دو زمان و دو قارهی متفاوت زندگی میکردند. اسپینوسور حدود ۹۴ میلیون سال پیش از صحنه رفت و تیرکس حدود ۶۸ میلیون سال پیش پیدا شد. یعنی میان آخرین اسپینوسورهای شناختهشده و نخستین تیرکسها دستکم ۲۵ میلیون سال فاصله بود. این فاصله آنقدر زیاد است که در این مدت دهها گونهی دایناسور پیدا شدند و از بین رفتند.
علاوه بر زمان، مکان هم فرق داشت. اسپینوسور در شمال آفریقا و تیرکس در آمریکای شمالی زندگی میکرد. پس صحنهی جنگ این دو در فیلمها فقط یک خیالپردازی سینمایی است. اسم و دورهی زندگی دایناسورهای گوشتخوار بزرگ دیگر، مثل آلوسور و گیگانوتوسور، را در یک فهرست کنار هم آوردهایم.

لگو تیرکس؛ مدل گوشتخوار معروف برای ساخت و بازی نقش دایناسوری.
مشاهده و سفارش ←اگر کودک اصرار دارد بداند «کدام برنده میشد»، به جای پاسخ قطعی، با هم ویژگیهای هر کدام را بشمارید. این خودش یک تمرین فکری عالی است. پیش از هر دوی آنها، در دورهی ژوراسیک، شکارچی بزرگ دیگری زندگی میکرد؛ ماجرای آلوسور، شکارچی ژوراسیک را هم بخوانید.
کدام بزرگتر و قویتر بود؟
از نظر طول، اسپینوسور بلندتر بود. اما طول همهچیز نیست. تیرکس بدنی تنومندتر، سری بزرگتر و آروارههایی بسیار قویتر داشت. دندانهای ارهای تیرکس برای خرد کردن استخوان طراحی شده بودند، در حالی که دندانهای مخروطی اسپینوسور برای گرفتن ماهی مناسبتر بودند.
میتوان گفت هر کدام برای محیط خودش قهرمان بود. اسپینوسور در آبهای کمعمق و کنار رودخانهها ماهی شکار میکرد و پژوهشگران هنوز دربارهی اینکه چقدر خوب شنا میکرد بحث میکنند. تیرکس اما بر خشکی حکومت میکرد و شکارچی جانوران بزرگی مثل تریسراتوپس بود. اگر به زندگی اسپینوسور در آب علاقه دارید، دایناسورهای آبزی و خزندگان دریایی را هم بخوانید.
چرا هر دو اینقدر معروفاند؟
تیرکس از وقتی نخستین اسکلتش در اوایل قرن بیستم پیدا شد، نماد دایناسورها شد. دهها اسکلت از آن در دست است و یکی از کاملترینها، اسکلتی به نام «سو» در موزهی فیلد شیکاگو است. اسپینوسور اما دیرتر مشهور شد؛ بهویژه پس از فیلمها و کشف فسیلهای تازه در مراکش در قرن بیستویکم.
هر دو دایناسور ظاهری عجیب و بهیادماندنی دارند: یکی با بادبان و دیگری با سر غولپیکر و دستهای کوچک. همین ویژگیها آنها را برای بچهها جذاب میکند.
داستان کشف اسپینوسور و تیرکس هم درس جالبی دربارهی علم دارد. تصویر ما از اسپینوسور در صد سال گذشته چند بار عوض شده است: نخست دایناسوری شبیه تیرکس با بادبان، بعد شکارچی چهارپای آبزی و امروز شکارچی ماهی در آبهای کمعمق. این تغییرها نشان میدهد دانشمندان با هر فسیل تازه، نظرشان را اصلاح میکنند. میتوانید همین نکته را به کودک بگویید: در علم، پرسیدن و دوباره نگاه کردن همیشه مجاز است. برای آشنایی با دیگر گروهها، مطلب انواع دایناسور و ویژگیهایشان را ببینید.
بازی مقایسه با دایناسورهای ساختنی
مقایسهی اسپینوسور و تیرکس با بازی خیلی بهتر در ذهن بچهها میماند. چند پیشنهاد:
- خطکش غولها: طول ۱۴ متر و ۱۲ متر را با طناب در حیاط علامت بزنید و کودک را از یک سر تا سر دیگر بدوانید.
- مسابقهی دندان: یک مداد نوکتیز و یک چنگال را به کودک نشان دهید و بپرسید کدام برای گرفتن ماهی و کدام برای پاره کردن گوشت بهتر است.
- نقشهی جهان: روی نقشه، مصر و آمریکای شمالی را پیدا کنید تا کودک ببیند این دو دایناسور چقدر از هم دور بودند.
- ساخت و مقایسه: یک تیرکس آجری بسازید و ویژگیهایش را با تصویر اسپینوسور مقایسه کنید.
برای بازی چهارم، کیت ساختنی تیرکس ۳۸ قطعهای برای کودکان بالای شش سال مناسب است. کودک بعد از ساخت میتواند با تکهکاغذ یک بادبان برای پشت آن درست کند و تیرکس را به «اسپینوسور» تبدیل کند.

سوالات متداول
اسپینوسور و تیرکس کدام بزرگتر بود؟
اسپینوسور با طول حدود ۱۴ متر بلندتر بود، اما وزن هر دو تقریباً نزدیک بود. تیرکس حدود ۱۲ متر طول داشت و بدنی تنومندتر و سری بزرگتر داشت.
آیا اسپینوسور و تیرکس همدیگر را دیدند؟
نه. اسپینوسور حدود ۹۹ تا ۹۴ میلیون سال پیش در شمال آفریقا زندگی میکرد و تیرکس ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش در آمریکای شمالی. این دو هرگز با هم روبهرو نشدند.
در نبرد اسپینوسور و تیرکس کدام برنده میشد؟
پاسخ قطعی وجود ندارد، چون این نبرد هرگز رخ نداد. تیرکس گاز قویتری داشت. اسپینوسور بلندتر بود و بدنش برای شکار ماهی در آبهای کمعمق مناسب بود.
غذای اسپینوسور و تیرکس چه بود؟
اسپینوسور بیشتر ماهی میخورد و شاید گاهی دایناسورهای دیگر را هم شکار میکرد. تیرکس شکارچی جانوران بزرگ خشکی بود و دندانهایش برای خرد کردن استخوان مناسب بود.
اسپینوسور و تیرکس از یک خانواده بودند؟
هر دو تروپود، یعنی دایناسور گوشتخوار دوپا، بودند، اما از دو شاخهی متفاوت. اسپینوسور از خانوادهی اسپینوسوریدها و تیرکس از خانوادهی تیرانوسوریدها بود.
دیدگاهها