جایزه دانش آموز ابتدایی در کلاس اول با کلاس ششم فرق زیادی دارد. برچسبی که کودک ۷ ساله را ذوقزده میکند، برای دانش آموز ۱۲ ساله بچگانه است. از طرف دیگر، معلمی که برای کل کلاس جایزه میخرد، باید به بودجه، عدالت و تعداد هم فکر کند. در این راهنما جایزه دانش آموز ابتدایی را پایه به پایه بررسی کردهایم. همچنین روشهای امتیازدهی کلاسی را مقایسه کردهایم و برای خرید عمدهی معلمها یک جدول برنامهریزی آوردهایم.
فهرست مطالب
چرا جایزه دانش آموز ابتدایی باید با پایه عوض شود؟
طبق مدخل دبستان در ویکیپدیای فارسی، دورهی ابتدایی در ایران دو دورهی سهساله دارد. دورهی اول از پایهی اول تا سوم است و دورهی دوم از چهارم تا ششم. در این شش سال، کودک از ۶ یا ۷ سالگی به ۱۱ یا ۱۲ سالگی میرسد. بنابراین انگیزههایش و جایزه دانش آموز ابتدایی مناسب او هم عوض میشود.
ابزار لمسی ریاضی را در وسایل کمک آموزشی کلاس اول جدا کردهایم.
قبل از خرید تشویقی، چکلیست لیست لوازم التحریر کلاس اولی را ببینید تا وسیلهٔ تکراری نخرید.
بچههای دورهی اول معمولاً جایزهی فوری و ملموس را دوست دارند؛ چیزی که ببینند، لمس کنند و همان روز به خانه ببرند. در مقابل، بچههای دورهی دوم به استقلال، مسئولیت و نگاه همکلاسیها اهمیت بیشتری میدهند. به همین دلیل گاهی یک نقش مهم در کلاس برایشان از یک هدیهی کوچک ارزشمندتر است.
ایدههای جایزه دانش آموز ابتدایی پایه به پایه
ایدههای زیر را بر اساس دو دورهی دبستان چیدهایم. البته مرز پایهها قطعی نیست و شناخت شما از بچهها مهمتر است.
دورهی اول: پایههای اول تا سوم
برای کلاس اولیها، فهرست جداگانهی ایدههای جایزه کلاس اولی را نوشتهایم. در این بخش بیشتر به پایهی دوم و سوم میپردازیم:
- مهر یا برچسب تشویقی روی دفتر: هنوز برای این سن جذاب است، به شرط اینکه کنارش یک جملهی کوتاه بنویسید.
- کتاب داستان کوتاه: کودک کلاس دوم حالا میتواند کتابهای کوتاه را خودش بخواند.
- ساختنی ۶ سال به بالا: یک کیت ساختنی دایناسور استیراکوسور با راهنمای تصویری، تمرین خوبی برای دنبال کردن مراحل است.
- پازل و بازی کارتی ساده: برای تمرین تمرکز و نوبت گرفتن.
- نقش «دستیار امروز»: کودک یک روز کارهای سادهای مثل پخش برگهها را انجام میدهد.

دورهی دوم: پایههای چهارم تا ششم
در این دوره، جایزه دانش آموز ابتدایی باید کمتر بچگانه و بیشتر چالشی باشد:
- مسئولیت کلاسی: کتابدار کلاس، مسئول وسایل آزمایش یا مسئول تختهی اعلانات.
- حق انتخاب: انتخاب بازی یا فعالیت زنگ آخر برای کل کلاس.
- کتاب علمی یا داستان بلندتر: متناسب با علاقهی خود دانش آموز.
- کیت الکترونیک ۸ سال به بالا: یک کیت دکمهای مثل آنچه در معرفی کیت دیبولو ۳۱۹۸ بررسی کردهایم، کنجکاوی این سن را جدی میگیرد.
- چالش ساخت برای پایهی پنجم و ششم: اگر بین الکترونیک و رباتیک مردد هستید، مقالهی کیت الکترونیک بهتر است یا رباتیک؟ را بخوانید.
- گواهی تلاش: یک برگهی ساده که دقیقاً میگوید دانش آموز در چه کاری پیشرفت کرده است.
برای جایزهٔ کوچک کلاسی میتوانید سراغ تحریر بروید: کارت اعداد، پاککن جوی اریک کروز، پاککن فانتزی کچل شوتوچان، خودکار تریپل ۰٫۷ مشکی، مداد زغالی پاککندار گلکسی و پاککن سفید دات الیپون.
جزئیات انتخاب نوشتافزار را در تفاوت مداد و اتود و لوازم التحریر مدرسه ببینید.
جدول جایزه دانش آموز ابتدایی بر اساس پایه
جدول زیر برای هر پایه یک جایزهی کوچک مادی و یک جایزهی غیرمادی پیشنهاد میکند. ترکیب این دو معمولاً بهتر از تکیه بر فقط یکی است.
| پایه | جایزهی مادی کوچک | جایزهی غیرمادی | نکته |
|---|---|---|---|
| اول | مداد طرحدار، کتاب تصویری | تشویق جلوی کلاس | جایزه همان روز داده شود |
| دوم | برچسب و دفترچه، پازل کمتکه | دستیار امروز | جملهی تشویق را روی دفتر بنویسید |
| سوم | ساختنی ۶ سال به بالا، کتاب کوتاه | انتخاب کتاب قصهی کلاس | کمکم جایزه را به هدف هفتگی وصل کنید |
| چهارم | کتاب علمی، بازی فکری | مسئولیت کلاسی | به نظر خود دانش آموز هم توجه کنید |
| پنجم | کیت ساخت یا آزمایش | انتخاب فعالیت زنگ آخر | جایزهی بچگانه را کنار بگذارید |
| ششم | کیت الکترونیک، کتاب بلندتر | گواهی تلاش، نقش راهنمای پایههای پایینتر | حس بزرگ شدن را جدی بگیرید |
روش امتیازدهی؛ کدام برای کدام پایه؟
خیلی از معلمها به جای جایزهی مستقیم، از یک سیستم امتیاز استفاده میکنند. در روانشناسی رفتاری به این روش «اقتصاد ژتونی» (Token Economy) میگویند. طبق مدخل Token economy در ویکیپدیای انگلیسی، این روش سه جزء اصلی دارد: ژتون یا امتیاز، جایزهای که ژتون با آن عوض میشود و رفتاری که از قبل مشخص شده است. ژتون میتواند ستاره، تیک روی پوستر یا عدد روی یک شمارنده باشد.
اما هر روش امتیازدهی برای هر سنی مناسب نیست و جایزه دانش آموز ابتدایی هم باید با همان روش هماهنگ باشد. جدول زیر یک مقایسهی ساده است:
| روش | مناسب پایهی | چطور کار میکند | نکته |
|---|---|---|---|
| جدول برچسب فردی | اول و دوم | هر رفتار خوب یک برچسب دارد | فاصله تا جایزه کوتاه باشد |
| ژتون قابل تعویض | دوم تا چهارم | ژتونها با جایزههای کوچک عوض میشوند | فهرست جایزهها را از قبل اعلام کنید |
| امتیاز تیمی | سوم تا ششم | گروههای ۴ یا ۵ نفره برای هدف خودشان امتیاز جمع میکنند | گروهها را هر چند هفته عوض کنید |
| قرارداد هدف شخصی | پنجم و ششم | دانش آموز خودش یک هدف ماهانه انتخاب میکند | هدف کوچک و قابل اندازهگیری باشد |
چند نکته در همهی روشها مشترک است. اول، رفتار هدف را دقیق بگویید؛ مثلاً «تمام کردن تمرین سر وقت»، نه «بچهی خوب بودن». دوم، امتیازی را که دانش آموز گرفته، به عنوان تنبیه پس نگیرید؛ وگرنه سیستم برای بچهها بیاعتبار میشود. سوم، به مرور فاصلهی جایزهها را بیشتر کنید و تشویق کلامی را جایگزین بخشی از آنها کنید. هدف نهایی این است که دانش آموز بدون ژتون هم کار درست را انجام دهد.
برای کتابخوانی، جایزهٔ اجباری همیشه بهترین راه نیست؛ روش جایگزین را در عادت مطالعه در خانه ببینید.

لگو دارکوب؛ ست ساختنی برای آشنایی با منقار و زبان دارکوب.
مشاهده و سفارش ←جایزه گروهی برای کل کلاس
گاهی معلم میخواهد به کل کلاس یا به یک گروه جایزه بدهد. در این حالت، جایزههایی که همکاری را تقویت میکنند انتخاب بهتری هستند:

هواپیمای قدرتی کششی؛ بدون باتری، با عقبکش حرکت میکند.
مشاهده و سفارش ←- مجموعههایی که تکههایشان مکمل هماند: برای مثال در سری ماشین پلیس کلیکس Robofusion Cars، چهار ماشین جدا با هم یک ربات میسازند. هر عضو گروه یک ماشین میسازد و در پایان، گروه با هم ربات را کامل میکند.
- کتاب برای کتابخانهی کلاس: کلاس با هم کتاب را انتخاب میکند و نام گروه برنده داخل جلد نوشته میشود.
- یک زنگ فعالیت ویژه: مسابقهی ساخت با مقوا، روز بازیهای فکری یا یک آزمایش علمی گروهی.
جایزهی گروهی وقتی خوب کار میکند که هدف آن روشن باشد و همهی اعضای گروه در رسیدن به آن سهم داشته باشند.

خرید عمدهی جایزه دانش آموز ابتدایی برای معلمها
اگر جایزه دانش آموز ابتدایی را برای کل سال یکجا میخرید، کمی برنامهریزی جلوی خرج اضافه و دلخوری بچهها را میگیرد:
| مناسبت در سال | نوع جایزه | تعداد پیشنهادی |
|---|---|---|
| روز دانش آموز (۱۳ آبان) | هدیهی یکسان برای همه | تعداد کلاس به اضافهی ۲ یا ۳ عدد |
| پایان هر ماه | جایزهی کوچک برای هدفهای امتیازی | حدود یک سوم کلاس |
| پایان نیمسال | جایزهی گروهی یا کتاب کلاس | یک یا دو مورد برای کل کلاس |
| پایان سال | هدیهی یادگاری یکسان | تعداد کلاس به اضافهی ۲ یا ۳ عدد |
همچنین برای هدیههای یکسان، رنگ و مدل یکسان بخرید تا انتخاب بین بچهها به دعوا نکشد. جایزهها را در یک جعبهی برچسبدار نگه دارید و عدد سنی روی بسته را بخوانید. اگر دنبال ایدهی هدیه برای ۱۳ آبان هستید، فهرست هدیه روز دانش آموز با ۱۵ ایدهی ارزان را ببینید.
سوالات متداول
بهترین جایزه دانش آموز ابتدایی چیست؟
جایزهای که با سن و علاقهی دانش آموز جور باشد و به تلاش او وصل شود. در پایههای پایین جایزهی ملموس و فوری بهتر است و در پایههای بالاتر مسئولیت، حق انتخاب و کیتهای چالشی.
برای دانش آموز کلاس ششم چه جایزهای مناسب است؟
کیت الکترونیک یا ساخت، کتاب بلندتر، گواهی تلاش و نقشهایی مثل راهنمای پایههای پایینتر. بچههای این سن جایزهی بچگانه را دوست ندارند.
معلم چطور به همهی کلاس جایزه بدهد؟
هدیهی یکسان برای همه بخرید و چند عدد اضافه کنار بگذارید. برای جایزهی گروهی هم فعالیت مشترک یا مجموعههایی که با همکاری کامل میشوند انتخاب خوبی است.
سیستم امتیاز کلاسی چطور کار میکند؟
دانش آموز برای یک رفتار مشخص امتیاز یا ژتون میگیرد و بعد آن را با جایزهای که از قبل اعلام شده عوض میکند. قانونها باید ساده، ثابت و برای همه روشن باشند.
جایزه دانش آموز ابتدایی باید مادی باشد یا غیرمادی؟
ترکیب هر دو بهتر است. جایزهی کوچک مادی برای لحظههای خاص و جایزهی غیرمادی، مثل مسئولیت یا تشویق جلوی کلاس، برای روزهای معمولی.
هر چند وقت یک بار جایزه دانش آموز ابتدایی بدهیم؟
در پایههای اول و دوم فاصلهی کوتاهتر لازم است. اما هر چه دانش آموز بزرگتر میشود، فاصلهی جایزهها را بیشتر کنید و به هدفهای هفتگی یا ماهانه وصل کنید.
دیدگاهها