دایناسور سه شاخ همان تریسراتوپس است؛ گیاهخواری بزرگ با دو شاخ بلند بالای چشمها، یک شاخ کوتاه روی بینی و یقهای استخوانی پشت سر. بچهها این دایناسور را از روی همین شاخها بهراحتی میشناسند. در این مطلب میگوییم اسم دایناسور سه شاخ چه معنایی دارد، شاخها و یقه به چه کاری میآمدند، چه میخورد و با تیرکس چه رابطهای داشت. در پایان هم خویشاوندان شاخدارش را در یک جدول مقایسه کردهایم.
فهرست مطالب
اسم دایناسور سه شاخ چیست؟
اسم علمی دایناسور سه شاخ «تریسراتوپس» است که به معنای «صورت سهشاخ» است. به همین دلیل در بعضی کتابهای فارسی اسم آن را «سهشاخچهره» هم نوشتهاند. تریسراتوپس به گروهی از دایناسورهای گیاهخوار تعلق دارد که دانشمندان به آن «سراتوپسینها» یا دایناسورهای شاخدار میگویند. اگر میخواهید جای این گروه را در کنار بقیه ببینید، انواع دایناسور و گروه سراتوپسینها را بخوانید.
طبق صفحهی تریسراتوپس در موزهی تاریخ طبیعی لندن، این دایناسور حدود ۹ متر طول و حدود ۱۰ تن وزن داشت. نشنال جئوگرافیک کیدز آن را هماندازهی یک فیل توصیف میکند. تریسراتوپس ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش، درست در پایان دوران دایناسورها، در غرب آمریکای شمالی زندگی میکرد.
داستان کشفش هم جالب است. سال ۱۸۸۷ چند شاخ فسیلشده به دست دیرینهشناس آمریکایی، اتنیل مارش، رسید. او ابتدا فکر کرد این شاخها مال یک گاومیش بزرگ است. بعدها جمجمههای کاملتر پیدا شد و مارش فهمید با یک دایناسور روبهروست. امروز دانشمندان دو گونهی تریسراتوپس را میشناسند: تریسراتوپس هوریدوس و تریسراتوپس پروسوس. همچنین تریسراتوپس یکی از دایناسورهایی است که بیشترین فسیل را از آن پیدا کردهاند. برای خواندن جزئیات علمی بیشتر، صفحهی تریسراتوپس در ویکیپدیای فارسی را ببینید.
شاخها و یقه به چه کاری میآمدند؟
دایناسور سه شاخ یکی از بزرگترین جمجمهها را در میان جانوران خشکی داشت. طبق صفحهی تریسراتوپس در نشنال جئوگرافیک کیدز، جمجمهی تریسراتوپس بالغ تا حدود ۳ متر طول داشت. یقهی استخوانی هم نزدیک به یک متر بود.
شاخها از استخوان بودند، اما روی آنها پوششی شاخی از جنس کراتین قرار داشت. کراتین همان مادهی ناخن ماست. این پوشش شاخها را بلندتر از استخوان درونشان میکرد. شکل شاخها هم با بزرگ شدن جانور تغییر میکرد.
دانشمندان برای شاخها و یقه چند کاربرد احتمالی پیشنهاد میکنند:
- دفاع: شاخهای بلند در برابر شکارچیها سلاح خطرناکی بودند.
- جنگ با همنوع: روی بعضی جمجمهها جای سوراخهایی هست که با شاخهای یک تریسراتوپس دیگر جور درمیآید. پس نرها احتمالاً با هم زورآزمایی میکردند.
- نمایش: تریسراتوپس احتمالاً با یقه و شاخهای بزرگ توجه جفت را جلب میکرد یا رقیب را میترساند.

دایناسور سه شاخ چه میخورد؟
دایناسور سه شاخ گیاهخوار بود. در جلوی دهانش منقاری شبیه منقار طوطی داشت که گیاهان را میکند. سپس ردیفهای دندان در عقب دهان، مثل قیچی گیاهان را خرد میکردند. طبق موزهی تاریخ طبیعی لندن، تریسراتوپس احتمالاً گیاهان کوتاه را میخورد و میتوانست حتی برگهای سفت نخل را هم بجود.
تریسراتوپس سر بزرگش را نزدیک زمین نگه میداشت. در نتیجه بیشتر از گیاهانی تغذیه میکرد که نزدیک زمین میرویید. این روش غذا خوردن با دایناسورهای گردندرازی که برگ درختان بلند را میخوردند فرق داشت. برای آشنایی با آن غولها، اسم دایناسورهای گردندراز را ببینید.
تریسراتوپس و تیرکس؛ همدوره و رقیب
تریسراتوپس و تیرکس همزمان و در یک منطقه زندگی میکردند. فسیلها هم این رقابت را نشان میدهند. روی بعضی استخوانهای تریسراتوپس جای دندان تیرکس وجود دارد. علاوه بر این، دانشمندان شاخ تریسراتوپسی را یافتهاند که جای گاز تیرکس رویش هست. این زخم بعداً خوب شد. یعنی آن تریسراتوپس از حمله زنده ماند.
پس دایناسور سه شاخ همیشه طعمه نبود و میتوانست از خود دفاع کند. بزرگسالان این گیاهخوار با شاخهای بلند و جثهی دهتنی، طعمهی آسانی نبودند. احتمالاً تیرکس بیشتر سراغ جانوران جوان، بیمار یا پیر میرفت، اما این موضوع هنوز در حد حدس است. برای اینکه ببینید شکارچی اصلی تریسراتوپس، یعنی تیرکس، چه میخورد، آن مطلب را بخوانید. اسامی شکارچیهای دیگر را هم در فهرست دایناسورهای گوشتخوار آوردهایم.
تریسراتوپس با کرگدن خویشاوند نیست. شباهت شاخهای آنها نمونهای از «تکامل همگرا» است؛ یعنی دو جانور دور از هم، برای نیازهای مشابه، شکلهای مشابهی پیدا کردهاند.
خویشاوندان شاخدار: استیراکوسور، سنتروسور، پروتوسراتوپس
دایناسور سه شاخ خویشاوندان زیادی داشت. استیراکوسور حدود ۵.۵ متر طول داشت و ۷۶ تا ۷۵ میلیون سال پیش در کانادا و آمریکا زندگی میکرد. این دایناسور شاخی بزرگ روی بینی و خارهای بلندی دور یقه داشت. برای خواندن دربارهی استیراکوسور و دایناسورهای دفاعی دیگر، مطلب دایناسورهای زرهدار و شاخدار را ببینید.

لگو استیراکوسور؛ دایناسور شاخدار برای آشنایی با گیاهخواران زرهدار.
مشاهده و سفارش ←سنتروسور حدود ۶ متر طول داشت و فقط یک شاخ روی بینیاش بود. پروتوسراتوپس هم یکی از خویشاوندان کوچک و قدیمیتر بود. اسم آن یعنی «نخستین صورت شاخدار» و حدود ۱.۸ متر طول داشت. پروتوسراتوپس در چین و مغولستان زندگی میکرد. یکی از معروفترین فسیلهای جهان، یک پروتوسراتوپس را در حال درگیری با یک ولوسیراپتور نشان میدهد. این دو جانور در همان حالت درگیری با هم سنگ شدند. نکتهی جالب این است که بیشتر سراتوپسینها در گروه زندگی میکردند. با این حال فسیل تریسراتوپس معمولاً تنها پیدا میشود.
جدول مقایسهی دایناسورهای شاخدار
| نام | طول تقریبی | وزن تقریبی | زمان زندگی | ویژگی شاخ و یقه |
|---|---|---|---|---|
| تریسراتوپس | ۹ متر | ۱۰ تن | ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش | سه شاخ، یقهی بزرگ و یکپارچه |
| استیراکوسور | ۵.۵ متر | ۲.۷ تن | ۷۶ تا ۷۵ میلیون سال پیش | شاخ بینی بزرگ، خارهای بلند دور یقه |
| سنتروسور | ۶ متر | ۱ تن | ۷۶ تا ۷۴ میلیون سال پیش | یک شاخ روی بینی |
| پروتوسراتوپس | ۱.۸ متر | ۴۰۰ کیلوگرم | ۷۴ تا ۷۰ میلیون سال پیش | بدون شاخ بلند، یقهی کوچک |
نقاشی و ساخت دایناسور سه شاخ با بچهها
نقاشی دایناسور سه شاخ برای بچهها ساده و جذاب است. این مراحل را امتحان کنید:
- سر و یقه: یک نیمدایرهی بزرگ برای یقه و زیر آن یک بیضی برای سر بکشید.
- سه شاخ: دو شاخ بلند بالای چشم و یک شاخ کوتاه روی بینی اضافه کنید.
- منقار: نوک صورت را مثل منقار طوطی خمیده بکشید.
- بدن: یک بدن بزرگ با چهار پای ستونی و دمی کوتاه بکشید.
- پوست: پوست را با دایرههای ریز پر کنید؛ فسیلها نشان میدهند پوست تریسراتوپس فلسهای ریگیشکل داشت.
وقتی نقاشی تمام شد، سراغ ساختن بروید. کیت ساختنی استیراکوسور ۴۳ قطعهای یک خویشاوند شاخدار را با شاخ و یقهی خاردار نشان میدهد. از کودک بخواهید فرق یقهی آن را با نقاشی تریسراتوپس پیدا کند. ایدههای بیشتر را در آموزش ساخت دایناسور با لگو ببینید.

سوالات متداول
اسم دایناسور سه شاخ چیست؟
اسم آن تریسراتوپس است که یعنی «صورت سهشاخ». در فارسی گاهی به آن سهشاخچهره هم میگویند.
دایناسور سه شاخ گوشتخوار بود یا گیاهخوار؟
گیاهخوار بود. با منقار شبیه طوطی گیاهان را میکند و با ردیفهای دندان آنها را خرد میکرد.
تریسراتوپس چقدر بزرگ بود؟
حدود ۹ متر طول و حدود ۱۰ تن وزن داشت؛ تقریباً هماندازهی یک فیل. جمجمهی بالغها تا حدود ۳ متر طول داشت.
دایناسور سه شاخ با تیرکس میجنگید؟
بله، احتمالاً. این دو همدوره بودند و روی فسیلهای تریسراتوپس جای دندان تیرکس وجود دارد. یک شاخ گازگرفتهی ترمیمشده هم نشان میدهد بعضی تریسراتوپسها از حمله جان سالم به در میبردند.
فرق تریسراتوپس و استیراکوسور چیست؟
تریسراتوپس سه شاخ و یقهای یکپارچه داشت. استیراکوسور کوچکتر بود، یک شاخ بزرگ روی بینی داشت و دور یقهاش خارهای بلند داشت.
دیدگاهها