تاریخچه چرتکه داستان یکی از قدیمیترین ابزارهای حساب است. قرنها پیش از ماشین حساب و رایانه، بازرگانان و حسابداران با جابهجا کردن سنگریزه و مهره حساب میکردند. بسیاری از دانشآموزان هنوز همین ایده ساده را روی میز خود دارند. در این مطلب مسیر چرتکه را از تختههای شن تا چرتکه رنگی مدرسه مرور میکنیم.
این نوشته بخشی از راهنمای وسایل کمکآموزشی کلاس اول است. آنجا ابزارهای ساده تمرین عدد را معرفی کردهایم؛ اینجا سراغ پیشینه یکی از آنها میرویم.
چرتکه چیست و چرا هنوز مهم است؟
چرتکه یک قاب با چند میله موازی است و روی هر میله تعدادی مهره حرکت میکند. هر میله یک جایگاه عددی را نشان میدهد؛ مثلاً یکان، دهگان یا صدگان. وقتی مهرهها را جابهجا میکنید، عدد را با چشم میبینید و با دست لمس میکنید.
طبق مدخل Abacus در ویکیپدیا، این ابزار از دوران باستان در خاور نزدیک، اروپا، چین و روسیه به کار میرفت. سپس در دهه ۱۹۸۰ میلادی ماشین حسابهای جیبی جای آن را گرفتند. با این حال چرتکه به برق و کاغذ نیاز ندارد و هنوز در برخی کشورها برای آموزش پایه ریاضی استفاده میشود.
ریشه نام
واژه انگلیسی abacus ریشه لاتین و یونانی دارد. بعضی پژوهشگران معنای آن را «لوح غبارآلود» میدانند. درباره واژه فارسی، ویکیپدیای فارسی چرتکه را وامواژهای از روسی معرفی میکند. نام چرتکه روسی «سچوتی» است که به معنای شمارش است.
تاریخچه چرتکه در دنیای باستان
شکلهای اولیه چرتکه با چرتکه امروزی فرق زیادی داشتند. در آغاز، مهرهها روی میله نبودند. مردم روی سطحی صاف خط میکشیدند و سنگریزهها را بین خطها جابهجا میکردند.
بینالنهرین و مصر
بر اساس همان مدخل ویکیپدیا، چرتکه سومری میان ۲۷۰۰ تا ۲۳۰۰ سال پیش از میلاد پدید آمد و نخستین گام تاریخچه چرتکه را شکل داد. این ابزار ستونهایی برای مرتبههای عددی داشت و بر پایه دستگاه شصتگانی کار میکرد. هرودوت، تاریخنگار یونانی، هم از کاربرد سنگریزه برای حساب در مصر یاد کرده است. البته هیچ تصویر مشخصی از نمونه مصری باقی نمانده است.
ایران باستان
منابع عمومی میگویند ایرانیان از حدود ۶۰۰ سال پیش از میلاد و در دوره هخامنشی از چرتکه استفاده میکردند. در دورههای اشکانی و ساسانی هم تبادل دانش با هند، چین و روم ادامه داشت. شاید همین راهها در گسترش این ابزار نقش داشتهاند؛ اما جزئیات دقیق آن روشن نیست.
تخته شمارش یونانی و رومی
یونانیان روی میزی از چوب یا مرمر خطکشی میکردند و مهرههای کوچک را روی آن میچیدند. قدیمیترین تخته شمارش کشفشده «لوح سالامیس» است. قدمت این لوح مرمری به حدود ۳۰۰ سال پیش از میلاد میرسد. باستانشناسان آن را سال ۱۸۴۶ در جزیره سالامیس پیدا کردند.
رومیان هم با سنگریزه حساب میکردند. نام لاتین این سنگریزهها calculi بود؛ واژههایی مثل calculate و calculator از همین ریشهاند. نمونهای از چرتکه رومی شیارهایی برای مهره داشت. شیارهای بلند برای یکانها و شیارهای کوتاه برای پنجتاییها بودند.
در اروپای سدههای میانه هم شمارش با مهره روی تخته رواج داشت. در قرن یازدهم، پاپ سیلوستر دوم نسخهای اصلاحشده از چرتکه را دوباره رایج کرد. سپس با گسترش نوشتن اعداد هندیعربی و روشهای حساب روی کاغذ، کاربرد چرتکه در اروپا کم شد.

تاریخچه چرتکه در چین و ژاپن
در شرق آسیا، چرتکه شکل خاص خود را پیدا کرد. طبق مدخل Suanpan، قدیمیترین سند نوشتاری چرتکه چینی به قرن دوم پیش از میلاد برمیگردد. چرتکه استاندارد چینی یا «سوانپان» روی هر میله دو مهره بالا و پنج مهره پایین دارد. هر مهره بالا ارزش پنج و هر مهره پایین ارزش یک دارد.
حساب با چرتکه در چین به هنری مستقل تبدیل شد. یونسکو در سال ۲۰۱۳ «جوسوان» یعنی دانش محاسبه با سوانپان را در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشر ثبت کرد.
سوروبان ژاپنی
چرتکه چینی حدود قرن چهاردهم از راه شبهجزیره کره به ژاپن رسید. ژاپنیها کمکم تعداد مهرهها را کاهش دادند. طبق مدخل Soroban، شکل امروزی آن با یک مهره بالا و چهار مهره پایین در سال ۱۹۳۰ دوباره معرفی شد. سپس در دهه ۱۹۴۰ رایج شد. برخی دبستانهای ژاپن هنوز این چرتکه را آموزش میدهند.
تاریخچه چرتکه روسی؛ خویشاوند چرتکه مدرسه
چرتکه روسی ساختار سادهتری دارد. روی هر میله ده مهره قرار میگیرد و میلهها افقی هستند. معمولاً دو مهره وسط رنگ متفاوتی دارند تا خواندن عدد آسانتر شود. بیشتر مدرسههای شوروی سابق تا دهه ۱۹۹۰ این چرتکه را آموزش میدادند.
جالب است بدانید ماشین حساب مکانیکی هم نتوانست جای آن را بگیرد. به گفته ویکیپدیا، چرتکه روسی فقط پس از تولید انبوه ماشین حسابهای الکترونیکی داخلی در سال ۱۹۷۴ کمرنگ شد. ریاضیدان فرانسوی، ژانویکتور پونسله، حدود سال ۱۸۲۰ آن را به فرانسه برد و از آن برای آموزش استفاده کرد.
چرتکههای آموزشی امروز در ایران بیشتر به همین الگوی دهمهرهای شبیهاند. به همین دلیل کودک در هر میله میتواند از یک تا ده بشمارد و مفهوم «دهتایی» را ببیند.
جدول خلاصه تاریخچه چرتکه
| دوره یا سرزمین | شکل ابزار | نکته مهم |
|---|---|---|
| سومر (۲۷۰۰ تا ۲۳۰۰ پیش از میلاد) | ستونهای شمارش | دستگاه شصتگانی |
| یونان (حدود ۳۰۰ پیش از میلاد) | لوح مرمری و مهره | لوح سالامیس |
| روم | شیار و مهره | ریشه واژه calculator |
| چین | سوانپان ۲ و ۵ مهرهای | ثبت در یونسکو در ۲۰۱۳ |
| ژاپن | سوروبان ۱ و ۴ مهرهای | شکل امروزی از ۱۹۳۰ |
| روسیه | سچوتی دهمهرهای | رایج در مدرسه تا دهه ۱۹۹۰ |
پایان تاریخچه چرتکه؛ کاربرد امروز در کلاس
تاریخچه چرتکه به ماشین حساب ختم نشد. امروزه کسی برای حسابهای روزمره سراغ چرتکه نمیرود. اما این ابزار هنوز برای آموزش ارزش مکانی کاربرد دارد. کودک وقتی عدد ۱۳۴ را میسازد، یک مهره در صدگان، سه مهره در دهگان و چهار مهره در یکان میگذارد. بنابراین تفاوت رقم و ارزش آن را با چشم میبیند.
برای تمرین خانگی، جلسههای کوتاه بهتر جواب میدهند. ابتدا چند عدد کوچک بسازید. سپس جمع ساده را بدون عبور از ده امتحان کنید. وقتی کودک راحت شد، جمع با انتقال به دهگان را نشان دهید. همچنین روش خانه را با روش معلم هماهنگ کنید تا کودک سردرگم نشود.
کدام چرتکه برای شروع مناسب است؟
برای دانشآموز دبستانی، چرتکهای با برچسب یکان و دهگان کار را سادهتر میکند. چرتکه ۹ میل تخت الوند نه میله فلزی دارد و بالای قاب آن برچسب ارزش مکانی فارسی از یکان تا میلیون چاپ شده است. اگر چرتکهای با میلههای قوسی و پایه میخواهید، چرتکه ۱۰ میل مهتاب برچسب یکان تا میلیارد دارد و دو جای مداد کنار پایهاش دیده میشود.
برای کودکان کوچکتر، چرتکه تخت خیام گزینه دیگری است. دور قاب این مدل اعداد ۱ تا ۱۰ و علامتهای چهار عمل اصلی را میبینید.

اگر به پیشینه ابزارهای دیگر میز تحریر علاقه دارید، تاریخچه مداد گرافیتی را هم بخوانید. برای ابزارهای رسم هندسه هم راهنمای ست هندسه و ابزار اندازهگیری را بخوانید.
پرسشهای پرتکرار
در تاریخچه چرتکه، مخترع اصلی کیست؟
مخترع مشخصی ندارد. تمدنهای مختلف در طول هزاران سال شکلهای گوناگونی از آن ساختهاند.
قدیمیترین تخته شمارش کدام است؟
لوح سالامیس از یونان، با قدمتی حدود ۳۰۰ سال پیش از میلاد، قدیمیترین تخته شمارش کشفشده است.
فرق سوانپان و سوروبان چیست؟
سوانپان چینی معمولاً دو مهره بالا و پنج مهره پایین دارد. سوروبان امروزی ژاپنی یک مهره بالا و چهار مهره پایین دارد.
چرتکه مدرسه شبیه کدام نوع است؟
بیشتر چرتکههای آموزشی ده مهره روی هر میله دارند و از این نظر به چرتکه روسی شبیهاند.
از چه سنی میشود با چرتکه کار کرد؟
بیشتر برای سالهای اول دبستان مناسب است. مهرهها کوچکاند؛ پس کودکان خردسال باید با همراهی بزرگسال بازی کنند.
دیدگاهها