رسم دایره با پرگار یکی از اولین مهارتهای درس هندسه است و پایه بسیاری از شکلهای زیبای بعدی را میسازد. اگر دایرههایتان بیضیوار درمیآید یا ابتدا و انتهای خط به هم نمیرسد، معمولاً مشکل از تنظیم ابزار یا نحوه گرفتن آن است، نه از استعداد شما. در این آموزش ابتدا پرگار را درست تنظیم میکنیم. سپس یک دایره پایه میکشیم و در پایان، گل ششپر را با یک قاعده ساده هندسی میسازیم.

وسایل لازم و نگهداری امن پرگار
برای این تمرین یک پرگار، یک خطکش، مداد یا اتود، پاککن و چند برگه سفید کافی است. اگر ابزارهای کلاس را هنوز کامل نکردهاید، مقاله ست هندسه و ابزار اندازهگیری نقش هر ابزار را توضیح میدهد. برای نمونه، ست پرگار پیداکس 880 پرگار، خطکش، گونیا و نقاله را در یک قاب جمع کرده است.
پرگار یک نوک فلزی تیز دارد. بنابراین چند قاعده ساده را از روز اول رعایت کنید:
- پرگار را همیشه داخل قاب یا جعبهاش حمل کنید.
- هنگام دادن پرگار به دیگری، آن را از دسته بگیرید و نوک را رو به پایین نگه دارید.
- با پرگار بازی نکنید و آن را به سمت کسی نچرخانید.
- زیر برگه یک مقوای نازک یا چند برگ کاغذ بگذارید تا نوک روی میز سر نخورد.
- برای کودکان کمسن، تمرین را با حضور بزرگسال انجام دهید.
تنظیم شعاع؛ مهمترین قدم در رسم دایره با پرگار
پیش از هر کاری، طول مغزی را تنظیم کنید. وقتی دو بازوی پرگار را به هم نزدیک میکنید، نوک مداد باید تقریباً همسطح نوک فلزی باشد. اگر مداد کوتاهتر باشد، پرگار کج میشود و دایره از اندازه خارج میشود. همچنین مداد را محکم در بست قرار دهید تا هنگام چرخش لق نزند.
سپس شعاع را با خطکش تنظیم کنید. شعاع، فاصله مرکز تا محیط دایره است و قطر دو برابر آن است. پس برای دایرهای به قطر ۸ سانتیمتر، دهانه پرگار را روی ۴ سانتیمتر بگذارید. یک نکته دقت هم وجود دارد: نوک فلزی را روی عدد ۱ خطکش بگذارید، نه روی لبه آن. در این حالت، مداد باید روی عدد ۵ قرار بگیرد.
اگر از پرگار اتودی استفاده میکنید
در پرگارهای اتودی، ضخامت خط در طول تمرین تقریباً ثابت میماند، چون نیاز به تراشیدن مداد ندارید. برای مثال، پرگار اتودی متال رگلامی 2001 با مغزی ۰٫۵ کار میکند. در این نوع، فقط کافی است مغزی را کمی بیرون بیاورید و دوباره همسطح بودن دو نوک را بررسی کنید. اگر از مداد معمولی استفاده میکنید، نوک آن را تیز نگه دارید؛ برای انتخاب تراش و پاککن، راهنمای پاک کن و تراش را ببینید.
رسم دایره با پرگار قدمبهقدم
- یک نقطه کوچک در وسط برگه بگذارید و نام آن را O بنویسید. این نقطه مرکز دایره است.
- نوک فلزی را دقیقاً روی O قرار دهید و کمی فشار دهید تا ثابت بماند.
- پرگار را از دسته بالایی با دو انگشت بگیرید، نه از بازوها.
- پرگار را کمی رو به جهت حرکت کج نگه دارید و با یک حرکت پیوسته بچرخانید.
- اگر چرخش کامل سخت است، برگه را آرام بچرخانید و دست را ثابت نگه دارید.
فشار اصلی را روی نوک فلزی بگذارید، نه روی مداد. فشار زیاد روی مداد باعث میشود بازوها باز شوند و شعاع وسط کار تغییر کند. در پایان، بررسی کنید که ابتدا و انتهای خط دقیقاً به هم برسند. اگر فاصلهای ماند، بست پرگار را محکمتر کنید و دوباره تمرین کنید.
ساخت گل ششپر با همان شعاع
راز گل ششپر یک واقعیت هندسی ساده است: در هر دایره، اگر با همان شعاع روی محیط کمان بزنید، محیط دقیقاً به شش قسمت برابر تقسیم میشود. دلیل آن این است که مرکز و دو نقطه کنار هم، یک مثلث متساویالاضلاع میسازند و هر زاویه مرکزی ۶۰ درجه است. اقلیدس همین روش را در گزاره ۱۵ کتاب چهارم اصول برای رسم ششضلعی منتظم در دایره به کار میبرد.
- دایره اصلی را به مرکز O بکشید و دهانه پرگار را تغییر ندهید.
- یک نقطه دلخواه روی محیط انتخاب کنید و نام آن را A بگذارید.
- نوک فلزی را روی A بگذارید و دو کمان کوچک روی محیط بزنید. محل برخوردها را B و F بنامید.
- از A یک خط صاف از مرکز O عبور دهید تا محیط را در نقطه مقابل، یعنی D، قطع کند.
- نوک پرگار را روی D بگذارید و دو کمان دیگر بزنید تا نقاط C و E به دست آیند.
حالا شش نقطه مساوی دارید. برای ساختن گلبرگها، نوک پرگار را روی A بگذارید و فقط بخشی از دایره را که داخل دایره اصلی است، از F تا B بکشید. این کمان دقیقاً از مرکز O عبور میکند. سپس همین کار را به ترتیب روی B، C، D، E و F تکرار کنید. در پایان، شش گلبرگ میبینید که یک سرشان در مرکز و سر دیگرشان روی یکی از شش نقطه است.
چرا از قطر کمک گرفتیم؟
اگر شش کمان را پشتسرهم بزنید، خطای کوچک هر قدم روی قدم بعدی جمع میشود. در نتیجه، کمان آخر شاید دقیقاً روی A ننشیند. در روش قطر، هر نقطه فقط یک قدم با A یا D فاصله دارد و خطا کمتر جمع میشود.
کنترل خطا و تمرین روی برگه
| مشکل | علت محتمل | راه اصلاح |
|---|---|---|
| ابتدا و انتهای دایره به هم نمیرسد | باز شدن بازوها حین چرخش | گرفتن پرگار از دسته و محکم کردن پیچ |
| خط کمرنگ و بریده | کوتاه بودن مداد یا نوک کند | همسطح کردن نوکها و تیز کردن مداد |
| سوراخ بزرگ در مرکز | فشار زیاد یا چرخاندن نوک فلزی | فشار ملایم و گذاشتن مقوا زیر برگه |
| گلبرگها نامساوی | تغییر دهانه پرگار | تنظیم دوباره شعاع با خطکش |
برای تمرین، سه دایره هممرکز با شعاعهای ۲، ۳ و ۴ سانتیمتر بکشید. سپس یک گل ششپر با شعاع ۴ سانتیمتر بسازید و گلبرگها را رنگ کنید. اگر پرگار فلزی سادهای مثل پرگار فلزی وطن دارید، همین تمرین برای آشنایی با پیچ تنظیم آن هم مفید است.
پس از تسلط، میتوانید با رسم دایره با پرگار طرحهای بزرگتری بسازید. برای مثال، اگر بهجای فقط بخش داخلی، دایره کامل را روی هر شش نقطه بکشید، طرحی هفتدایرهای با نقشهای بیشتر به دست میآید.
پرسشهای پرتکرار
از چه سنی میتوان رسم دایره با پرگار را شروع کرد؟
زمان معرفی پرگار به برنامه درسی و توانایی کودک بستگی دارد. برای کودکان کوچکتر، تمرین با حضور بزرگسال و پرگار بستهشده داخل قاب بهترین شروع است.
چرا گل ششپر من کج میشود؟
بیشتر وقتها دهانه پرگار وسط کار تغییر کرده است. قبل از هر کمان، فاصله دو نوک را با خطکش دوباره بسنجید و پرگار را از دسته بگیرید.
دیدگاهها